«Մենք պէտք է հզօրացնենք աշխարհի տարածքում գտնուող հայագիտական ամպիոնները»

0
537

Հարցազրոյց՝
ՀՀ ԿԳՄՄ-ի նախարար
Արայիկ Յարութիւնեանի հետ –  Նոր Յառաջ

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի պատուիրակութեան կազմին մէջ Նոյեմբեր 11-12-ին Փարիզ կ՚այցելէր նաեւ ՀՀ Կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարզանքի նախարար Արայիկ Յարութիւնեան, ԻՒՆԷՍՔՕ-ի համաժողովի ծիրէն ներս։ Համալսարաններու մէջ հայերէնի եւ պատմութեան դասանիւթերու աւանդումին առնչութեամբ նոր օրինագիծի մշակումին առթիւ ՀՅԴ երիտասարդական շրջանակները անոր հրաժարականը կը պահանջեն։ Նախարար Յարութիւնեան ներկայ էր Հայ ուսանողական տան 90-ամեակին առթիւ Յովհաննէս Չէքիճեանի ղեկավարած Ազգային Ակադեմական երգչախումբի բացառիկ համերգին։ Յարմար առիթ էր նախարարին հետ արծարծելու Հայաստանի եւ Սփիւռքի լեզուի եւ կրթական քաղաքականութեան վերաբերեալ հարցեր։

«Նոր Յառաջ» – Վարչապետ Փաշինեանի հետ մասնակցեցաք ԻՒՆԷՍՔՕ-ի 40-րդ համաժողովին, որուն օրակարգին գլխաւոր թեման էր Կրթութիւնը իբրեւ խաղաղութեան ազդակ։ Այդ առթիւ մասնակցեցաք նաեւ Կրթութեան նախարարներու համաժողովին, որուն ընթացքին պիտի վաւերացուէին բարձրագոյն ուսման ծիրէն ներս ներառականութեան եւ շարժողունակութեան վերաբերեալ դրոյթներ։ Ո՞րքանով ԻՒՆԷՍՔՕ-ի օրակարգը այսօր Հայաստանի կրթական եւ մշակութային հարցերուն լուծման օգտակար է։
Արայիկ Յարութիւնեան – Վերջին ժամանակներում ԻՒՆԷՍՔՕ-ն դրական առումով փոխուել է, որովհետեւ նախկին ղեկավարութիւնը որոշակի քաղաքական կողմնապահութիւններ էր ցուցաբերում, ինչը զգալիօրէն վնասում էր Հայաստանին։ Չեմ կարող ասել որ ԻՒՆԷՍՔՕ-ն զերծ է քաղաքական ազդեցութիւններից, նկատի ունենալով որ իւրաքանչիւր երկիր փորձում է ազդեցութիւն ունենալ այս նշանակալի, ազդեցիկ կառոյցում։ Իսկ ներկայի ղեկավարութիւնը շատ բարեացակամ է մեր Հանրապետութեան նկատմամբ եւ իրենց հետ մեր շփումները վկայում են այն մասին, որ պատրաստ են առաւելագոյնս աջակցելու ա՛յն ջանքերին, որոնք մենք գործադրում ենք երկրի մէջ կրթութեան, գիտութեան եւ մշակոյթի ոլորտներում։ Ըստ էութեան՝ Հայաստանն էլ արձագանգել է ԻՒՆԷՍՔՕ-ի ընդհանուր տրամադրութիւններին եւ ստեղծել է մի նախարարութիւն, որ իր ոլորտներով շատ նման է ԻՒՆԷՍՔՕ-ի համակարգման ոլորտներին։ Վարչապետ Փաշինեան, կազմակերպութեան ղեկավար տիկ. Ազուլէի հետ քննարկումների ժամանակ ասաց, թէ իմ (Արայիկ Յարութիւնեանի) ղեկավարած նախարարութիւնը ԻՒՆԷՍՔՕ-ի նախարարութիւնն է։
Մենք վերջին ամիսներին սերտ շփումներ ունենք ԻՒՆԷՍՔՕ-ի հետ, մասնաւորապէս կրթութեան ոլորտի մէջ համագործակցելու հեռանկարով շուտով կազմակերպութեան կողմից մի պատուիրակութիւն է այցելելու Հայաստան, յատկապէս միջին մասնագիտական արհեստագործական կրթութեան եւ բարձրագոյն կրթութեան ասպարէզներում մեզ օժանդակելու համար։ Մենք բարձրագոյն կրթութեան եւ գիտութեան օրէնքի նոր նախագիծ ենք մշակում եւ դրա կիրառման ու գործադրման հարցում ակնկալում ենք ԻՒՆԷՍՔՕ-ի աջակցութիւնը։ Ինչպէս գիտէք՝ մա՛նաւանդ հակամարտութեան մեր գօտիի մէջ մշակութային ժառանգութեան հարցերը բաւականին լուրջ են։ Հիմա մենք ձգտում ենք մեր առաւելագոյն հնարաւորութիւնները օգտագործել՝ պաշտպանելու եւ զարգացնելու համար տարածաշրջանի մեր մշակութային ժառանգութիւնը, ապաւինելով կազմակերպութեան օժանդակութեան վրայ։

«ՆՅ» – Հայկական մշակութային ժառանգութեան, հնագիտական եւ պատմամշակութային արժէք ներկայացնող վայրերու եւ յուշարձաններու պահպանութեան խնդրին առնչութեամբ կազմակերպութեան կողմէ վերագնահատում մը պիտի ըլլա՞յ։
Ա.Յ. – Ես իմ ելոյթում բարձրացրել եմ Նախիջեւանի եւ հին Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացման հարցը եւ մենք դա միշտ մեր օրակարգում ենք պահելու։ Մեր կարծիքով այդ շրջանների մէջ տեղի է ունեցել մարդկութեան դէմ ոճիր, որովհետեւ դրանք եզակի յուշարձաններ էին։ Մենք ամէն ինչ անելու ենք, որպէսզի դատապարտուեն այդ անմարդկային արարքները, որպէսզի այլեւս երբեք չկրկնուեն նման ոճիրներ։ Այս խնդիրը պէտք է միջազգային հանրութեան լուրջ մտահոգութեան առարկան դառնայ։

«ՆՅ» – ԻՒՆԷՍՔՕ-ի ընդհանուր ժողովի կողմէ այս հարցը ինչպէ՞ս կ՚ընդունուի եւ ի՞նչ հակազդեցութիւն կը ցուցաբերուի։
Ա.Յ. – Կ՚ենթադրեմ, թէ այս առումով կայ ընդհանուր հասկացողութիւն, բայց անշուշտ այս գործը երկարատեւ աշխատանք է պահանջում։

«ՆՅ» – Կ՚ուզէի որ անդրադառնայիք Հայաստանի քաղաքական կեանքին մէջ այս օրերուն ընթացող սուր բնոյթ ստացած համալսարաններուն մէջ հայերէն լեզուի ուսուցման հարցին։ Այդ խնդիրը ինչպէ՞ս ծագեցաւ եւ ի՞նչ պատահեցաւ որ ան քաղաքականացաւ։
Ա.Յ. – Տարբեր պատճառներ կան։ Երեւոյթը ոչ միայն քաղաքական է, այլեւ անհատական մակարդակով որոշակի խմբային շահերի բախող հարց է։ Մենք օրէնքի նախագծի աշխատանքային տարբերակը շրջանառել ենք, որովհետեւ այս կէտի հետ կապուած մտահոգիչ քիչ արձագանգներ ենք ստացել եւ մեր մշակած նախագծում նման ձեւակերպում՝ տասնամեակների քննարկումների արդիւնք է, որովհետեւ ոչ-հայագիտական եւ ոչ-մասնագիտական ֆակուլտետներում միշտ բարձրացւում էր շատ տարբեր առարկաների, այդ թւում նաեւ հայերէնի, պատմութեան եւ հայ գրականութեան պարտադիր լինելու հարցը։ Եւ օրէնքի նախագծում ձեւակերպումը տրուել է այդ մտահոգութիւններից եւ առաջարկներից մեկնելով։ Սկզբնական շրջանում երբ այս խնդրին կապուած մտահոգութիւնները շատ քիչ էին կամ գոյութիւն չունէին, մենք օրէնքի նախագծի մշակման ժամանակ այս կէտին մեծ ուշադրութիւն չենք դարձրել, կարծելով որ այնտեղ դժգոհութիւններ չեն լինի։ Սակայն ելլելով ինչ-ինչ քաղաքական պատճառներից այդ կէտը շահարկուեց, թէ՝ հայերէնը հանւում է, վերացւում է…, նոյնիսկ մի գիտնական ասաց որ հայագիտութեան գլխին կացին է կախուել, եւ այլն, եւ այլն։ Իրականութեան մէջ դասացանկերից ոչինչ չի հանւում եւ ոչինչ չի վերացւում, պարզապէս համալսարաններին տրւում է լիարժէք իրաւունք՝ ակադեմական ազատութիւնների ինքնավարութեան շրջանակներում, ինքնուրոյն որոշելու թէ տուեալ առարկաները դասաւանդման ի՛նչ ձեւ են ունենալու։ Հիմա ասում են թէ հայերէնը պէտք է անցընել իբրեւ մասնագիտական լեզու…, ի սէր Աստուծոյ, ամէն մի ֆակուլտետ կարող է իր ծրագիրը մշակել եւ համապատասխան խորհուրդների միջոցով իւրաքանչիւր առարկայ մտցնել իր դասացանկում, իր որոշած ժամանակի մէջ։ Իսկ թէ ինչո՞ւ բուհերում բողոքող խմբերը այս ձեւակերպման հետ համաձայն չեն, որովհետեւ նրանք շատ լաւ գիտեն, որ ընդհանուր առմամբ համալսարաններում համաձայն են մեր առաջարկած կէտի ներդրման հետ։ Դրա համար է այս դիմադրութիւնը եւ նրանք փորձում են ամէն ինչ անել, որպէսզի օրէնքով ամրագրուի նշեալ առարկաների պարտադիր լինելը։ Մինչդեռ մենք ասել ենք, որ բուհերը 12-ամեայ կրթութիւնից յետոյ պէտք է լաւ մասնագէտներ պատրաստեն եւ դրա համար պէտք է մասնագիտական առարկաներին լուրջ ուշադրութիւն դարձնել։

«ՆՅ» – Այս հարցով Կրթութեան նախարարութեան եւ ՀՅԴ երիտասարդական թեւի միջեւ լուրջ բախում կայ։ Բայց ընդհանրապէս համալսարանական եւ հայագիտական մարզերու մասնագէտները ի՞նչ տեսակէտ ունին այս կապակցութեամբ։ Նաեւ միւս ընդդիմադիր ուժերը այս երեւոյթի նկատմամբ ի՞նչպիսի կեցուածք ունին։
Ա.Յ. – Ես եւ մեր նախարարութեան պատասխանատուները ասել ենք, որ պատրաստ ենք քննարկել առաջարկները՝ մտահոգութիւնները փարատելու համար։ Բայց մենք պարզապէս բախուել ենք մի իրավիճակի, երբ այդ բողոքող խմբերը կտրական եզրակացութիւններ են անում, որոնց դէպքում մենք հնարաւորութիւն չունենք նման քննարկումներ իրականացնելու։ Ես անձամբ յայտարարել եմ, որ պատրաստ եմ ժամերով, օրերով, շաբաթներով, ամիսներով քննարկել ու համոզել՝ մտահոգութիւնները վերացնելու համար։ Բայց առայժմ լսել ենք միայն կտրական յայտարարութիւններ, վիրաւորանքներ, որոնք ճիշդ է որ քաղաքական պրոցեսի անբաժանելի մասն են, սակայն չեն յանգեցնում լուծումների, այլ՝ պարբերական սրացումների։

«ՆՅ» – Լեզուագիտութեան շրջանակին մէջ անդրադարձ մը՝ հայերէնագիտութեան. Ֆրանսայի պետութիւնը ֆրանսախօսութեան ծիրէն ներս Հայաստանի մէջ կազմակերպած եւ հաստատած է ֆրանսախօսութեան ամբողջական համակարգ մը՝ որ կը սկսի մանկապարտէզէն եւ կը հասնի մինչեւ համալսարան։ Այսպէսով աշակերտ մը Հայաստանի մէջ կրնայ ֆրանսերէն սորվիլ եւ տիրապետել լեզուին։ Նման հեռանկար մը ի մտի ունի՞ Հայաստանի պետութիւնը Ֆրանսայի մէջ հայագիտութեան համակարգ մը ստեղծելու։ Այստեղ ունինք Հայագիտական ամպիոն մը ԻՆԱԼՔՕ-ի մէջ, բայց հայկական դպրոցներու պակասը զգալի է. 8 դպրոց ունի մանկապարտէզ եւ նախակրթարան եւ միայն երկու դպրոց՝ միջնակարգի բաժին եւ մէկը միայն երկրորդականի բաժին, որ աշակերտը կարենայ անկէ յետոյ համալսարանի մէջ հայագիտութիւն ուսանիլ։ Արդեօք Արեւմուտքի մէջ կարելի չէ՞ ուղղահայեաց նման համակարգ մը ստեղծել, որ հայագիտութիւնը զարգանայ։
Ա.Յ. – Այն որ Հայաստանի սահմաններից դուրս հայագիտական հետազօտութիւնների խնդիր կայ եւ որոշ կենտրոնների պարագային ճգնաժամ գոյութիւն ունի, մենք արդէն արձանագրել ենք եւ փաստել, որ դա պայմանաւորուած է նաեւ Հայաստանի պետութեան կողմից ոչ-պատշաճ ուշադրութեան հետեւանքով։ Լինելով հայագիտական մի շարք կենտրոններում, որտեղ կուտակուած է հայկական մշակոյթ եւ գիտելիք, ես անձամբ որոշում եմ կայացրել որ յատկապէս Հայաստանի սահմաններից դուրս պէտք է մշակուի հայագիտութեան զարգացման նոր ռազմավարութիւն եւ Հայաստանը այդ ուղղութեամբ պէտք է լրացուցիչ միջոցներ յատկացնի։ Այս կապակցութեամբ ունենք բազմաթիւ գաղափարներ, բայց բարեփոխումների ծաւալը այնքա՜ն մեծ է, որ մենք առաջնահերթութիւնների սահման ենք ճշդել, բայց այս կարեւոր հարցին յառաջիկայ տարի անպայման կ՚անդրադառնանք։ Մենք պէտք է հզօրացնենք աշխարհի տարածքում գտնուող հայագիտական ամպիոնները, յատկապէս նրանք, որոնք էական արդիւնք են տալիս։ Պէտք է նաեւ նոր թափ տալ հետազօտութիւններին՝ հայկական մշակութային կենտրոնների մէջ, որպէսզի ամբարուած գիտելիքները ի վերջոյ վերադարձուեն Հայաստանին։ Կարելի է Պէյրութի կրթամշակութային օճախ համարուող Զմմառի օրինակը բերել, կամ Երուսաղէմի թանգարանը, ուր կուտակուած են մեր գանձերը, որոնք պէտք է թուայնացուեն եւ ներկայացուեն հանրութեան։

«ՆՅ» – Վերջին շրջանին Ֆրանսայի մէջ, յատկապէս Սեւրի Մխիթարեան վարժարանը յաճախակի յարձակումներու թիրախ եղած է։ Այդ առթիւ Հայաստանի նախագահ Արմէն Սարգսեան հոս եկաւ եւ իր զօրակցութիւնը յայտնեց Մխիթարեան միաբանութեան։ Կրթական այդ նշանաւոր օճախը այլեւս դադրած է կրթական իր առաքելութիւնը կատարելէ։ Ան նաեւ քանդումի մեծ վտանգի առջեւ կը գտնուի։ Այս առնչութեամբ Հայաստանի կառավարութիւնը ի՞նչ դերակատարութիւն կրնայ ունենալ։
Ա.Յ. – Այս պահին ես կոնկրէտ բան չեմ ասի, բայց անձամբ հանդիպում եմ ունեցել Մխիթարեան միաբանութեան պարագլուխներից Հայր Զէքիեանի հետ։ Ինչպէս նշեցիք, նախագահ Սարգսեանի Սեւրի տարածք այցելութիւնն էլ ցոյց է տալիս որ մենք լրջօրէն մտահոգ ենք այդ հարցով։ Այժմ պէտք է քննարկել, թէ ի՞նչ լուծումներ կարելի է գտնել։

«ՆՅ» – Նկատի ունենալով որ ԻՒՆԷՍՔՕ-ի համաժողովին համար Փարիզ կը գտնուիք, կ՚ուզէի արծարծել նաեւ արեւմտահայերէնի պարագան, որ վտանգուած լեզուներու շարքին կը գտնուի։ Արեւմտահայերէնը եւս, ինչպէս վտագնուած ճարտարապետական ժառանգութիւնը, մշակութային գրաւոր ժառանգութիւն է, որուն պէտք է միջոցներ հայթայթել։ Միջազգային այդ կազմակերպութեան հետ այս առումով համագործակցութեան ի՞նչ եզրեր գոյութիւն ունին՝ լուծումներ գտնելու նպատակով։
Ա.Յ. – Հետաքրքրական է այս մատնանշումը։ Պէտք է ասեմ, որ մենք աշխատում ենք այս կարեւոր հարցին լուծումներ գտնել, ի հարկէ մեր պետութեան հնարաւորութիւնների սահմանների մէջ։ Իրականութեան մէջ ոչ միայն արեւմտահայերէնն է վտանգուած, այլ նաեւ՝ արեւելեհայերէնը, որովհետեւ մեր երիտասարդութեան կարեւոր մէկ մասը այլեւս լատինատառ հայերէն է օգտագործում, գրական հայերէն չի խօսում, քիչ է կարդում։ Հետեւաբար մենք նաեւ արեւելահայերէնի ուղղութեամբ պէտք է աշխատանք տանենք։ Այլ խօսքով հարցը ոչ թէ արեւելահայերէնին կամ արեւմտահայերէնին է վերաբերում, այլ առհասարակ կրթութեան բնագաւառին։ Բայց ճիշդ է, որ արեւմտահայերէնը կիրառողների թիւը հետզհետէ քչանում է եւ մենք այս առթիւ մտահոգութիւններ ենք լսում Սփիւռքում բնակուող մեր հայրենակիցների կողմից։ Պիտի փորձենք ուժեղացնել այն դպրոցները որտեղ արեւմտահայերէն են դասաւանդում եւ որպէս պետութիւն պիտի օգնենք որ զարգանան այդ կրթօճախները։

«ՆՅ» – Ի՞նչ կ՚ըսէիք Հայաստանի մէջ դասական ուղղագրութեան վերականգնման առնչութեամբ։
Ա.Յ. – Դասական ուղղագրութեան անցնելու հարցը յաճախ են արծարծում մեր հայրենակիցները, բայց մենք նախ պէտք է մեր կրթական ոլորտում կայունութեան մակարդակի հասցնենք համակարգը եւ յետոյ սկսենք մտածել այդպիսի մեծ փոփոխութիւնների մասին։

Տեսակցեցաւ՝
Ժիրայր Չոլաքեան ■

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here