ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒԻ ՀԱՐՑ

0
290

 Դոկտ. Մինաս Գոճայեան

 «Հայոց լեզուն տունն է հայուն…», Մ. Իշխան

 «Մրգաստանի մը պէս կը սիրեմ քեզ՝ իմ Հայ լեզու», Վ. Թէքէեան

 «Թէ մօրդ անգամ մտքից հանես քո մայր լեզուն չմոռանաս», Ս. Կապուտիկեան

 

Լեզուն հասարական երեւոյթ մըն է, որ յառաջացած է մարդկութեան զարգացման վաղագոյն շրջաններէն: Լեզուն կարծրացած երեւոյթ մը չէ այլ պատմութեան ու քաղաքակրթութեան հոլովոյթին յետ կրած է փոփոխութիւններ եւ երթալով կատարելագործուած է ու յստակացած: Անիկա կ’ազդէ մարդկութեան արտայայտչական զարգացման մակարդակին վրայ միաժամանակ եւ կ’ազդուի քաղաքակրթութեան զարգացման հետ, որովհետեւ լեզուն ապրող օրկանիզմ է՝ միշտ ենթակայ յարմարուելու տիրող ազգային-հասարակական եւ տնտեսական կացութիւններուն: Այս պատճառով ալ ներկայիս խօսուող լեզուները ունին դասական, միջնադարեան եւ ժամանակակից շրջաններ, որոնք շատ յաճախ անհասկնալի են տարբեր ժամանակաշրջաններուն ապրած միեւնոյն ազգի մարդոց կողմէ, օրինակ դասական յունարէնը, լատիներէնը, գրաբարը եւ ժամանակակից յունարէնը, իտալերէնը եւ հայերէնը:

20-21-րդ դարերուն ընդամէնը հարիւր տարուան ընթացքին ստեղծուած են հարիւրաւոր բառեր, որոնք կ’առնչուին գիտութեան հսկայական զարգացման հետ, ոմանք անյետացած են կամ գործածութենէ դուրս են մղուած եւ կամ  նոր իմաստ ու երանգ են ստացած: Օրինակ՝ 1970-ական թուականներուն որո՞ւն միտքէն կ’անցնէր որ ցանց բառը (net), մուկը (mouse) պիտի նոր իմաստ ունենային դառնալով համացանց եւ համակարգիչի մուկ: Հայերէնի եւ այլ լեզուներու պարագային դասաւանդութեանց լեզուն ենթարկուած է զանազան փոփոխութիւններու, փոխուած են նաեւ դասագիրքերը եւ դասաւանդման որակն ու մեթոտները:

Հիմա վերադառնանք Հայաստանի մէջ ստեղծուած «հայերէն լեզուի խնդրին», որ դժբախտաբար քաղաքականացաւ եւ հասաւ հայհոյութեան մակարդակի, օգտագործուեցան վիրաւորական բառեր ու արտայայտութիւններ՝ դաւաճան, օտարամոլ, ազգային ոգիէ պարպուած եւ այլ եւ այլն, մինչդեռ կային աւելի ուղիղ, տրամաբանական եւ քաղաքակիրթ միջոցներ խնդիրը բարւօք ու համախոհութեամբ քննարկելու եւ լուծելու:

Հայոց լեզուի, հայ գրականութեան ու պատմութեան դասաւանդման մեթոտները պէտք ունին պատշաճելու 21-րդ դարու ոգիին ու պահանջներուն՝ կասկածէ վեր է: Այս մասին առարկութիւն իսկ պէտք չէ ըլլայ. աշխարհի բոլոր լեզուներն ալ, մանաւանդ անգլերէնը, ֆրանսերէնն ու գերմաներէնը այդ ուղղութեամբ կտրած են երկար մղոններ եւ հասած են այսօրուան ընդունելի մակարդակին: Աշակերտներ, որոնք իւրացուցած են եւ լաւ գիտեն իրենց մայրենի լեզուն աւելի լաւ կ’ընբռնեն այլ լեզուներու քերականութիւնն ու կառուցուածքը: Թէ իրենք ով են եւ ուր է իրենց տեղը հասարակութեան մէջ՝ այդպիսիները աւելի լաւ կ’ըմբռնեն եւ հետեւաբար մայրենի լեզուի մէջ կ’ունենան աւելի զօրաւոր հիմքեր, այլ խօսքով՝ աւելի լաւ կը տիրապետեն իրենց լեզուին: Անոնք աւելի ինքնավստահ կ’ըլլան եւ իրենց ուսումնական նուաճումներն ալ կ’ըլլան աւելի բարձր:Ճիշդ է, եթէ մէկ կողմէն ժամանակն ու գիտութիւնը  ինքնաբերաբար իրենց ազդեցութիւնները կ’ունենան, միւս կողմէն կրթական յատուկ մարմիններ կ’օգնեն որ այդ փոփոխութիւնները չկատարուին տարերայնօրէն ու վնասակար վերիվայրումներով, անոնք առանց չափազանցելու չափանիշներ դրած են յատկապէս գիտական բառերու հոսքը զսպելու ուղղութեամբ:

Այսօր Հայաստանը իր առաջին քայլերը կ’առնէ իրաւ ու շօշափելի անկախութեան պայմաններու տակ, փոփոխութեան վրայ են քաղաքական, վարչական, կրթական, միջազգային ու ներքին առեւտուրի սկզբունքներն ու մօտեցումները: Այս ծիրին մէջ պէտք է փնտռել այսօր Հայաստանի մէջ սկիզբ առած աղմկոտ ելոյթներն ու երբեմն նաեւ վիրաւորական փոխասացութիւնները կողմերու միջեւ:

Կասկածէ վեր է որ հիմնական բարեփոխման կարիք ունի կրթական համակարգը ընդհանուր առմամբ: Դասաւանդութեանց մեթոտները, ուսուցչա-դասախօսական կազմը, դասագիրքերը, մանաւանդ որ համակարգիչի ընձեռած ելեկտրոնային նոր ծրագիրներով  դասանիւթերու  մատուցումն ու իւրացումը օժտած են մեզ ստեղծագործական նոր հնարաւորութիւններով: Այսպէս օրինակ տեսա-լսողական համակարգչային մեթոտներով շատ աւելի արագ եւ խորունկ կերպով կ’ուսուցանուին եւ կը մատուցուին դասանիւթը՝ քերականական գիտելիքները, աշարհագրութիւնը, ընդհանուր պատմութիւնը եւ ազգային պատմութիւնը, գրականութիւնը, բնագիտութիւնը, տարրաբանութիւնը եւ այլ առարկաներ: Ժամանակակից եւ աւելի ամբողջական կրթութիւն տալու համար  այսուհետեւ ականջի ետեւ պէտք չէ նետել երկրորդ եւ երրորդ օտար լեզուի ուսուցման անհրաժեշտութիւնը:

Վերջին տարիներուն մեր՝ Հայրենիք կատարած այցելութիւններու ընթացքին յաճախ առիթը բաց չթողեցինք տեղւոյն վրայ զննող աչքով հետեւելու կարգ մը դասանիւթերու աւանդման: Կային եւ՛ նորութիւններ եւ՛ ժամանակը անցած մեթոտներով ուսուցման կամ դասաւանդման «քարացած» ձեւեր: Դասալսումներէն ետք գնահատելով տարբեր տարիքի դասախօսներու նորարական ջանքերը, փորձեցինք ամէնայն մեղմ լեզուով յուշել թէ այսինչ տեղը կամ հատուածը կարելի էր աւելի ստեղծագործական մօտեցումով անցնիլ (օրինակ՝ հարցադրումներով դասաւանդել՝ փոխանակ սոսկ թելադրութեան), այսինքն կարելի է ուղղակի եւ անուղղակի հարցումներու միջոցով  աշակերտը աւելի մասնակից դարձնել ու մտածել տալ. «Ի՞նչ կը խորհիք այս պարագային…», «կը կարծէ՞ք թէ գլխաւոր կերպարներէն մէկը արդար գտնուեցաւ իր դատումին մէջ…» եւ այլն: Ժամանակակից փորձը ցոյց տուած է որ նիւթին ընկալումը աւելի ամբողջական կ’ըլլայ, եթէ նման հարցադրութիւններով աշակերտին առիթ տրուի մասնակցիլ կերպարի բացայայտման եւ ընկալման: Կամ, օրինակի համար առաջարկեցի նաեւ որ դասախօսը, եթէ ինք առիթը չունի, ապա իր ուսանողներէն միքանիսին պարտականութիւն տայ համացանցին մէջ փնտռել եւ համակարգիչով ցոյց տալ Լոռուայ աշխարհը, ուր տեղի կ’ունենան Թումանեանի պօէմաներու դրուագները:

Կը յիշեմ մեր ուսանողական տարիներուն ԵՊՀ-ի մէջ 1960-ականներու վերջը և  1970-կանները, երբ մեր լեզուի, գրականութեան, պատմութեան, լեզուաբանութեան և այլ մասնագիտական նիւթերու պատկառելի դասախօս-դասախօսուհիները (խունկ և աղօթք անոնց յիշատակին) մէկ շունչով կը սկսէին ու մէկուկէս ժամ դասախօսութենէ ետք (երբեմն ոմանք նիւթը կը մատուցէին նոյն միապաղաղ եղանակով) ու կը մեկնէին լսարանէն: Որքան ալ մեր երանելի դասախօսները կը լուսաւորէին մեզ իրենց մատուցման խորութեամբ, այնուամենայնիւ յաճախ դժուար կ’ըլլար նոյն արթնութեամբ հետեւիլ մինչեւ վերջ, չըսելու համար որ երբեմն ուսանողները գլուխնին ափերու մէջ առած կը քնանային…:

Այսօր նիւթի մատուցումներու ընթացքին թէ՛ ուսուցիչներ եւ թէ՛ դասախօսներ կը կիրարկեն դասաւանդման տարբեր ռազմավարական հնարքներ (strategies)՝ միշտ ի նկատի ունենալով ուսանողը արթուն, լարուած և ուշադիր պահելու նախանձախնդրութեամբ: Այս առումով հրամայական է ունենալ վերապատրաստման աշխոյժ սեմինարներ՝ յատուկ մանկավարժ մասնագէտներու կողմէ եւ կամ դասախօսները իրե՛նք երբեմն իրենց փորձառութիւնները փոխանցեն իրարու: Աշխարհի բազմաթիւ հռչակուած համալսարաններէ ներս տարուան մէջ մէկ կամ երկու անգամ դասաւանդութիւնները կը դադրեցնեն կամ շաբաթավերջ մը կ’առանձնանան եւ բնութեան գիրկին մէջ կ’անցընեն խմբային հանգիստի առընթեր փորձի փոխանակումներ եւ սեմինարներ:

Այս առումով Հայաստանի բուհերէն եւ դպրոցներէն ներս ես չեմ նկատած նման միջոցառումներ զանազան պատճառներով, որոնք կը բխին նիւթական համապատասխան աղբիւրներ եւ կամ կեդրոններ չունենալու հետեւանքով:

Միով բանիւ մէկ հարցի շուրջ չենք կրնար չհամաձայնիլ թէ այս կապակցութեամբ մենք ի հայրենիս պէտք ունինք բարեփոխման ու վերակառուցման: Այս բոլորը ի նկատի ունենալով ՀՀ Կրթութեան նախարարի բարի մտօք հարցի բարձրացումը տեղին էր:

 

Փոթորի՞կ գաւաթ մը ջուրի մէջ

 

Երիտասարդ Նախարար Արայիկ Յարութիւնեան, ինչպէս իր սերունդի պետական բարձրաստիճան նախարարներէն շատեր կը փափաքին բարեփոխել բուհերու մէջ հայագիտական առարկաներու դասաւանդման կերպը եւ նպատակը՝ օգտակար ըլլալու եւ ժամանակի պահանջքներու հետ քայլ պահելու լուրջ մտահոգութեամբ:

Առաջարկուածը հետեւեալն էր՝ ազատութիւն տալ համալսարաններուն, որպէսզի անոնցմէ իւրաքանչիւրը ի՛նք սահմանէ եւ որոշէ քանի՞ եռամսեակ, ի՞նչ տարողութեամբ ուսումնասիրուի հայոց լեզուն, պատմութիւնը, գրականութիւնը եւ առհասարակ մշակոյթի պատմութիւնը, որպէսզի լեզուականօրէն աւելի արդիւնաւէտ ու գիտակ մասնագէտներ դառնան: Կ’ըսուէր նաեւ թէ պետութիւնը պէտք չէ պարտադրէ այս առարկաներու ուսուցումը ԲՈԼՈՐԻՆ համար, այսինքն՝  բժշկական, տնտեսագիտական, գիւղատնտեսական, ճարտարագիտական համալսարանները (ինստիտուտ) իրենք պէտք է որոշեն հայագիտական առարկաներու ժամերը, խորութիւնը, տարողութիւնը եւ այլն:

Եւ այսպէս փոթորիկը բարձրացաւ եւ իր ոլորապտոյտին մէջ առաւ արդէն իսկ գերզգայուն դարձած հայութիւնը: Բորբոքուեցան կիրքեր, եղան փոխադարձ վիրաւորանքներ, փակցուեցան պիտակներ…մինչեւ որ ոմանք կարծես թէ յաջողեցան կուսակցականացնել հարցը եւ եղածը վերածել նոր իշխանութիւնները դատափետելու յարմար զէնքի: Այս մէկը մեր կարծիքով քաղաքակիրթ եւ բարոյական բարձր գիտակցութեան մակարդակ չէ:

Մէկ կողմէն քաղաքական հոսանքներու այսպէս ասած «ընդդիմադիր» կողմերը իրենց քաղաքական օրակարգին համար ուզեցին օգտագործել նախարարին կողմէ եղած առաջարկութիւնը, միւս կողմէն արդէն մեր նկարագրին մաս կազմած (դժբախտաբար) դիւրաբորբոքութիւնն ու շուտիկ որոշումներու եւ եզրակացութիւններու յանգելու նկարագրային մեր գիծը, ինչպէս կարգ մը անհատներու դժգոհութիւնը թէ նախարարը յարմար անձը չէ այդ պաշտօնին համար: Այսպէս մտածողները սովորաբար իրենց մտքին մէջ ունին «իրենց մարդը» կամ թեկնածուն, ինչու չէ նաեւ իրենց անձը, թէեւ այս վերջինի մասին բարձրաձայն չեն արտայայտուիր, բայց կարգ ելոյթներու տողերուն արանքէն դժուար չ’ըլլար կարդալ մարդոց հոգիները:

 

Կարելի՞ է հարցը լուծել համախոհութեամբ եւ քննարկումներով

 

Ի հարկէ:

ա.- Եթէ չէ կատարուած, հարկաւոր է ստեղծել յատուկ յանձնախումբ մը, որ բաղկացած ըլլայ  հարցին հետ առչուող մասնագէտներէ, ինչպէս լեզուի եւ գրականութեան կաճառէն, Երեւանի Պետ. Համալսարանի եւ Խաչատուր Աբովեանի անուան Մանկավարժական Հաստատութենէն, բուհերու լեզուի, գրականութեան եւ հայ ժողովուրդի պատմութեան ամբիոններէն եւ գիտական  բաժիններէն (ֆակուլտէտ, departments), գրողներու միութենէն եւ բուհերու ուսանողական խորհուրդներու ներկայացուցիչներէ եւ իհարկէ կրթական նախարարութենէ:

բ.- Ընդհանուր համախոհութեան մը յանգելէ ետք պէտք է պատրաստել համապատասխան դասագիրքեր, ձեռնարկներ եւ մասնագէտներ:

բ.- Առնուազն տարին երկու անգամ արժեւորել ձեռք բերուած արդիւնքները եւ ներմուծել  առաջարկութիւններն ու բարեփոխումները: Հաւատացած ըլլալով որ այս նախաձեռնութիւնը ժամանակի ու համբերատար աշխատանքի կը կարօտի, երբեք պէտք չէ շտապել մէկ վայրկեան առաջ արդիւնքները տեսնելու: Մենք խիստ անհրաժեշտ կը նկատենք նաեւ ուսումնասիրել օտար հռչակուած համալսարաններու փորձը:

 

Եզրակացութիւն

 

Մայրենի լեզուի ուսուցումը նախապատուութիւն մը պէտք է ըլլայ ազգապահպանութեան համար մեր կատարած  ջանքերուն մէջ, քանզի լեզուն ինքը ազգն է, մեր ինքնութիւնը եւ ամէնէն վստահելի ինքնապաշտպանական զէնքը: Մայրենի լեզուին անաղարտութիւնը նախապայման է, որուն համար խիստ ուշադիր պէտք ըլլալ օտար բառերու եւ  եզրոյթներու ընտրութեան մէջ՝ հետեւելով 5-րդ եւ 6-րդ դարերու մեր մատենագիրներու եւ թարգմանիչներու օրինակին, այսինքն նոր եզրը պէտք է կազմուած ըլլայ հայերէնի արմատներով: Լեզուի անաղարտութիւնը այդ լեզուով արտայայտուողի հայելին է, անոր կրթուածութեան ցուցիչը, հետեւաբար հարկաւոր է պատասխանատուութեամբ գործածել եզուն՝ օգտագործելով հայերէն  նորաստեղծ բառերն ու եզրերը, կարեւոր է նաեւ ինքնագրաքննութիւնը բառերու ընտրութեան մէջ: Թելադրելի  է որ պետական կանոնակարգ եւ հսկողութիւն ըլլայ, որպէսզի չկատարուին քերականականական կանոններու խախտումներ: Պէտք է յիշել թէ տունը, բարեկամներու եւ անպաշտօն միջավայրերու մէջ մեր խօսած հայերէններով իրաւունք չունինք արտայայտուիլ հեռատեսիլէն, բեմերէն եւ այլ պաշտօնական ամբիոններէ:

 

 

 

 

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here