Կիրակնօրեայ Ընթերցումներ

0
547

Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան

«Ազդակ»-ի  12-7-19-ի «50 տարի առաջ»-ը (էջ 8) կը կազմէ  Պօղոս  Սնապեանի մէկ յօդուածը՝ նուիրուած Արտաշէս Տէր Խաչատուրեանի «Հայոց լեզուի նոր բառարան»-ին: Բերուած է այս վերջինի յառաջաբանը եւս:

Յօդուածին միտք բանին այն է, թէ ըստ ամենայնի գոհացուցիչ է տուեալ բառարանը, որ կը համարէ հայ բառարանագրութեան  հարուստ օժիտը զարդարող  «գեղեցիկ յաւելում մը»,  որուն կազմողները[1] «ճիգ չեն խնայած պահանջուած բծախնդրութեամբ, գուրգուրանքով  ու պատասխանատւութեամբ մօտենալու գործին»,  որով ան դարձած է « վստահութիւն ներշնչող, մաքուր ու ակնահաճոյ բառարան մը»:

Այսուհանդերձ, Սնապեան կը մատնանշէ կարեւոր թերութիւն մը, որ է անոր՝ «հայ գրականութեան գլուխ-գործոցները իբրեւ  աղբիւր նկատի չունենալու  խոցելի կէտը»: Եւ իր  դժգոհհութիւնը կը բանաձեւէ հռետորական հետեւեալ հարցումով.  «Կարելի՞ է ըմբռնել այսօր բառարան մը, որ չկարենայ  Վարուժանի, Մեծարենցի կամ միւս մեծերուն դժուարիմաց  բառերուն վրայ ուղղակիօրէն լոյս փռել»:

Առ այս ան կը բերէ ցանկ մը Վարուժանի ու Մեծարենցի այն  բառերէն,  որոնք «չեն բացատրուած». ստորեւ այդ ցանկը.

Ահիպարան –  ահեղ պարանոցով, խրոխտ
Անթրոց  –  թոնիրի կրակը խառնելու ձող
Ապաժուժ  – թափուած արիւն, արիւնահոսութիւն
Աշտէ  – տէգ, երկար կոթով նիզակ
Ամբուռք – հովու ուժեղ թափ, փոթորիկ
Արտալած  – հալածուած, դուրս քշուած
Արդընկէց  – գեղարդ արձակող, նետող
Գուն  –  ծունկ
Դահանակ  – կանաչ կամ դեղին գոյնի թանկագին քար
Խեփոր  – խեցեմորթներու պատեանը
Յափափում  –  յափշտակութիւն, առեւանգում
Հեռատուկ  – անպատկառ, անամօթ, պոռնիկ
Ալուցք  – խորութիւն
Սամսարող  – կոտրտուող
Վարատական  – հալածական, դուրս քշուած
Նատիր  – զենիթին հակադիր կողմը
Նիմփարան  – արձանազարդ, աղբիւրներով ու աւազաններով զարդարուած վայր
Աղփուն  – տկար
Ընթադրել  – կոխոտել

Եզրակացնելու համար, որ եթէ նոյնիսկ մէկ անգամ գործածուած է բառ մը, պէտք է ան մուտք գործէր  բառարանին մէջ:

*      *

*

Տեսնենք, թէ որքան հարազատ է այս ցանկը:

***աշտէ

—Բառարանը, ճիշդ է, չունի այս բառը՝ իր այս ձեւով, սակայն ունի աշտեայ, որ բառիս դասական ձեւն է: Այս ձեւով ալ կը գտնուի ան «Արմատական»-ի մէջ:

***արդընկէց

—Սնապեան սխալ կը ճանչնայ այս բառը եւ այդ սխալ ձեւն ալ փնտռած է Բառարանիս մէջ ու չէ գտած զայն: Ճիշդ ձեւն է արդնընկէց,  եւ  այսպէս ալ դրած է զայն Տէր Խաչատուրեան:

***արտալած

—Բառիս հանրօրէն ընդունուած ձեւն է արտահալած, եւ այսպէս ալ կը գտնուի ան Բառարանիս մէջ. արտալած-ը բոլորովին անձնական բնոյթ կը կրէ, եւ բառարանագիրը պարտաւոր չէ զայն ընդունելու:

***ալուցք

—Տէր Խաչասուրեան դրած է բառիս ուղիղ ձեւը, որ է ալք. քովն ալ տուած է ալուց ձեւը, որ ալք-ին սեռակաան հոլովն է, եւ իր կարգին ազատ կիրարկութիւն ունի: Ան ստիպուած չէր երբեք տալու  բառին յոգնակին եւս:

***յափափում

—բառարանս չունի այս բառը, ճիշդ է, սակայն ունի ափլփել, որուն տրուած է ափափել բացատրութիւնը. իսկ ափափել կու տայ ափափում, որ շատ աւելի աշխարհաբար կը հնչէ, քան թէ յափափում-ը:

***նատիր

—Սնապեան սխալ կը ճանչնայ այս բառը եւ այդ սխալ ուղղագրութեամբ ալ փնտռած ու չէ գտած զայն. Բառարանս դրած է նադիր ճիշդ ձեւը, որ կը գտնենք մեր միւս բոլոր բառարաններուն մէջ:

***հեռատուկ

—Այս բառը եւս սխալ արձանագրած է Սնապեան եւ չէ գտած զայն:

Պէտք է ըլլայ հերատուկ, որ բարդ ածանցաւոր բառ մըն է. հեր(մազ)-ատ(կտրել)-ուկ(ածականակերտ ածանց). ուրեմն ամբողջ բառը կը նշանակէ «մազը կտրած»: Պատմականօրէն կը կտրէին մազը անբարոյ կիներուն, պոռնիկներուն,– ինչպէս բացատրած է  Սնապեան:

Այս բառը աւանդուած է երեք ձեւով՝ հերատ (ինչպէս ունինք՝ պոչատ, աղճատ, թլփատ), հերատուկ եւ հերատակ: Տէր Խաչատուրեան ունի՛ զայն, միայն թէ գոհացած է վերջինով:

***գուն

—Այս ուղղագրութիւնը կը նշանակէ ծերպ, ջանք, ինչ որ չի յարմարիր Սնապեանի սահմանումին: Պէտք է ըլլայ գուճ, որ կը նշանակէ ծունկ եւ իրօք կը պակսի Բառարանիս:

Ուրեմն նշուած 19 բառերէն եօթն առկայ է Տէր Խաչատուրեանի բառարանին մէջ:

Անշուշտ կարելի է ցաւիլ, որ  կարգ մը՝ որոշ չափով  ծանօթ,– թէեւ բոլորովին  անգործածական ու գրքունակ,– բառեր, ինչպէս՝ խեփոր, դահանակ, անթրոց, սամսարող, վարատական, աղփուն, ընթադրել չեն ներառուած այնտեղ:

Միւս կողմէ՝ ոչ մէկ բառարան ներառած է նիմփարան-ը.  բանաստեղծը յօրինած է զայն հիմնուելով  եւրոպական nymphe արմատին վրայ, որ «յաւերժահարս» կը նշանակէ. անոր արձանով  եւրոպացիք կը զարդարեն իրենց շատրուանները, աւազանները եւ պուրակները. ճիշդ այդպիսի շատրուանն ու պուրակն ալ հայ բանաստեղծը կոչած է նիմփարան, որ այնքան ալ յաջող կառոյց մը չէ:  Դժուար թէ որեւէ այլ բառարանագիր յօժարէր տեղ տալ անոր:

Եւ վերջապէս  ահիպարան-ը եւ ամբուռք-ը որ մարդ կրնայ  ամբողջ կեանքին մէջ մէկ անգած լսել կամ…չլսել: Ինքս նոր կը հանդիպիմ այսպիսի բառի:

Ահա այս է տարողութիւնը այն «թերացումներուն», որոնց պակասը  մատնանշած է Սնապեան:

*     *

*

Աւելցնեմ, որ  իր աշխատութեան երկրորդ տպագրութեան առթիւ՝ 1992-ին, Տէր Խաչատուրեան փութաց դարմանելու հետեւեալները՝ վարատել-վարատական,  խեփոր,   դահանակ, ապաժուժ, անթրոց, գուճ, այլեւ՝ աշտեայ-աշտէ, ալք-ալուց-ալուցք, յափափել-յափափաում: Ակնկալելի էր (օրին՝ 50  տարի առաջ), որ Պօղոս Սնապեան անդրադառնար այս բարեփոխեալ հրատարակութեան եւս: Մտաւորական պարտք մըն էր այդ, որ տեղի չէ  վճարուած:

Այսպէսով ընդմիշտ դուրս մնացին միայն նիմփարան, ահիպարան, ամբուռք, ընթադրել, սամսարել:

Որոնց համար այնքան ալ հաւար փրցնելու  պէտք չկայ:

Իսկ մեր բառարաններուն մասին ըսելիք  շատ աւելի կարեւոր բաներ կան եւ չեն ըսուած:

Կը սպասենք յարմար առիթի:

 

[1] Բառարանը  հրատարակուած է  1968-ին, կը կրէ անունները Փարամազ Տօնիկեանի, Հրանդ Գանգրունիի եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեանի:  Առաջին   երկուքը ոչ մէկ վաստակ ունին անոր մէջ, եւ ամբողջ աշխատանքը Տէր Խաչատուրեանինն է:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here