Ակնարկ. Բուն Մարտահրաւէրը` Լիբանանի Նոր Կառավարութեան Վստահութեան Քուէէն Անդին

0
350

ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՀՍԵՐԵՃԵԱՆ

Լիբանան անցեալ հոկտեմբերի կէսերէն ի վեր կ՛ապրի իր բազմամեայ տագնապին ամէնէն վտանգաւոր ու ողբերգական փուլերէն մէկը. վտանգաւոր այն իմաստով, որ տնտեսական-ընկերային կացութեան անկումը դարձած է շա՛տ աւելի ճնշող ու համատարածօրէն քայքայող, քան ինչ որ էր վիճակը 15-ամեայ աւերիչ պատերազմի տարիներուն, երբ ռումբերն ու հրթիռները, ականուած ինքնաշարժները մահ ու աւեր կը սփռէին ամէն տեղ, երկիրը մատնած էին մասնատումի:

Արդար ընդվզումէ ծնած ժողովրդային շարժումը, որ արտայայտութիւն գտաւ ծաւալուն ցոյցերով, պատճառ դարձաւ նախորդ կառավարութեան անկումին ու հասցուց, ամիսներ տեւած աշխատանքէ ետք` նորի մը ձեւաւորումին` այսօր շնչասպառ ըրած է բոլորը, իշխանութեան կողքին եղողն թէ ընդդիմադիրը, որովհետեւ ո՛չ ոքի համար գաղտնիք է, թէ այդ շարժումը չհասաւ իր յայտարարուած նպատակին, այլ ընդհակառակն` պատճառ դարձաւ ապրուստի տագնապին աւելի վատթարացման, ուր կայ տրամաբանականն ու անտրամաբանականը: Տրամաբանականը այն է, որ երբ երկիր մը յարատեւօրէն ասպարէզ կը դառնայ սանձարձակ չարաշահութեան, որոշ կառավարողներու կողմէ կեղեքումի, նաեւ` ընկալեալ կարողականութեանց կաշկանդումին ու տնտեսական երկարատեւ պաշարումի` չյայտարարուած պատժամիջոցներու, հետեւանքը կ՛ըլլայ տնտեսական անկում, որ իրեն հետ կը բերէ ընկերային տագնապներ, հիմնականին մէջ` ապրուստի ահաւոր սղութիւն եւ իր «ձագուկները»: Իսկ անբնական երեսը այն է, որ յիշեալ կացութիւնը նորութիւն չէր եւ չէ Լիբանանի – եւ անոր նման երկիրներու – համար, սակայն այսպիսի արագ անկում ո՛չ ընդունելի է, ո՛չ ալ արդարացնող բացատրութիւն ունի. փաստօրէն, լիբանանեան թղթոսկիին արժեզրկումը` բաղդատմամբ տոլարին եւ այլ դրամանիշերու, պատերազմի տարիներուն եղաւ «տրամաբանական» ընթացքով մը, այսինքն, տոլարին սակը քանի մը հարիւրի կամ հազար թղթոսկիէ վեր «ցատկելու» համար, տարիներ պէտք եղաւ, յետոյ ալ, ահաւասիկ աւելի քան 25 տարիէ ի վեր մնացած էր կայուն. ուրեմն, այս քանի մը ամիսներուն ի՞նչ պատահեցաւ, որ տոլարի շուկայական սակը աւելի քան 500 լիբ. ոսկիի ոստում արձանագրեց, եւ ի՞նչ հիմնաւորեալ տրամաբանութեամբ:

Մարդիկ կրնան հազարումէկ բացատրութիւն կամ մեկնաբանութիւն տալ այս վիճակին մասին, սակայն աւելի՛ կարեւոր է հարցերն ու իրադարձութիւնները կոչել իրենց իսկական անուններով: Եւ վստահ ենք, թէ այս տագնապին ծանրութիւնը իր ուսերուն կրող ու մորթին վրայ զգացող զանգուածը, ժողովուրդին ջախջախիչ մեծամասնութիւնը, այսօր պարզ աչքերով կը տեսնէ, որ եղածը աննախընթաց չարաշահութեան, անսանձ կողոպուտի հետեւանք է, ուղղակի մէկ բացասական արտայայտութիւնը` բարի նպատակով ճամբայ ելած ժողովրդային շարժումին, որ գործնապէս վիժած է արդէն (ինչպէս եղաւ «Արաբական գարունը»):

Այլապէս ինչպէ՞ս բացատրել, որ դրամատնային նորագոյն դրութիւնները այսքան լայն դուռ կը բանան օտար դրամանիշերու սակերու` ազատ շուկային մէջ անհամեմատ բարձրացման, եւ իբրեւ անոր հետեւանք` կենսանիւթերու սակերուն արագ բարձրացման: Դժուա՞ր է տեսնելը, թէ քաղաքացիներուն, մասնաւորաբար ներածող առեւտրականներուն պահ դրած գումաններուն դէմ արգելակումները դուռ բացին գործողութիւններու, որոնցմէ ամէնէն աւելի վնասուողները եղան… բողոքի ցոյցի ելլողները, արդարօրէն գանգատողները: Դժուա՞ր է տեսնել, որ ժողովուրդը ցոյցի հանողներէն շատեր, չնչին փոքրամասնութիւն մը, ինչպիսի՜ շահեր ապահովեցին ու կ՛ապահովեն` ի հեճուկս արդարութիւն պահանջողներուն քսակին: Եւ, ի՜նչ զարմանք, եթէ մարդիկ պահ մը իրենց աչքերը բարձրացնեն առօրեայ շարժումներէն եւ արդար ընդվզումի ալիքներէն, ցուցական արարքներէն վեր, պիտի տեսնեն, որ ստեղծուած կացութենէն նիւթական շահ ապահովողները, քաղաքական յառաջխաղացքներու ձգտողները նոյնինքն անո՛նք են, որոնք տասնամեակներ առաջ նմանապէս շահու աղբիւրի վերածած էին պատերազմական վիճակը, կը յայտարարէին, որ նահատակներ կու տան վասն Լիբանանի, կը բարձրացնէին «մեռաւ` որպէսզի Լիբանանը ապրի» նշանախօսքերը: Եւ նման «առաջնորդներ» ու շահագործողներ կային քիչ մը ամէն տեղ, քիչ մը բոլոր կողմերուն մէջ, իսկ իւրաքանչիւր «կողմ»-ի հետեւորդները ամենայն հաւատարմութեամբ կեանք ու վաստակ կը նուիրաբերէին… ուռճացող մասնակի գանձանակներուն:

…Վերջերս, բժիշկ բարեկամի մը հետ (նախկին լիբանանահայ մը, որ ոեւէ մէկուս չափ մտահոգ է Լիբանանի եւ ընդհանրապէս շրջակայ երկիրներու չարաղէտ իրադարձութիւններով) մտերմիկ զրոյցի մը պահուն, յանկարծ հարց տուի իրեն. «Տոքթո՛ր, դուն բժիշկ մարդ ես եւ կրնաս հարցումիս գիտական մօտեցումով պատասխան մը տալ: Մարդ արարածը կրնա՞յ իր երկու ձեռքերը վզին շուրջ ոլորելով` ինքզինք շնչահեղձ դարձնել եւ անձնասպան ըլլալ»: Բարեկամս պահ մը մտածեց եւ ըսաւ. «Չեմ կարծեր որ անձնասպանութեան նման փորձ յաջողի, որովհետեւ որքան ալ որ ուժեղ սեղմէ ինքն իր կոկորդը, պատճառ դառնայ շնչահեղձութեան, պիտի գայ պահ մը, երբ ուղեղը բաւարար թթուածին չստանալով` թուլութեան պիտի մատնէ մարմինն ու մկանները, ձեռքը պիտի թուլնայ եւ բնականաբար շնչառութիւնը պիտի վերականգնի»: Բնականաբար մեր խօսակցութիւնը տեսական բան մըն էր, որովհետեւ վստահաբար չենք լսած որեւէ դէպքի մասին, ուր մարդս ինքզինք խեղդելու ձեւով փորձէ անձնասպան ըլլալ, սակայն այդ «տեսութիւնը», նկատել տուի, որոշ չափով կը բացատրէ լիբանանցիներուն վերջին շարժումն ու անոր ստեղծած հետեւանքները: Այսինքն` մարդիկ ճամբայ ելան որոշ նպատակ մը իրականացնելու համար, սակայն գործնապէս, անգիտակցաբար կամ առանց անդրադառնալու, առիթ տուին, որ «հնադարեան» չարաշահները նոր առիթներ ու միջոցներ գտնեն իրենց անմարդկային «գործարարութիւնը» իրականացնելու համար: Այլ խօսքով, լիբանանցիք իրենց վիճակուած ցաւերուն մէջ մոռցան, որ դուրսերէն ահագին ձեռքեր ոլորուած են իրենց կոկորդներուն շուրջ, տարիներէ ի վեր կը փորձեն սպաննել, հեղձամահ ընել զիրենք, իսկ սեփական ձեռքերով նման անձնասպանութիւն չի յաջողիր… բարեբախտաբար:

***

Եթէ Լիբանանն ու ժողովուրդին մեծագոյն զանգուածը, առանց համայնքային ու աշխարհագրական տարբերութեան, ձեւով մը որսը դարձած է «ներքին» չարաշահներու, սա մեզի արտօնութիւն չի տար աչք փակելու կամ արհամարհելու արտաքին չարաշահները, որոնք, իրականութեան մէջ, իբրեւ հլու գործակատար ունին «ներքին» շահամոլները. այսինքն, որոշ «ղեկավարներ» կամ «ղեկավարութիւններ» հլու կամակատարներն են արտաքին ուժերու, որոնք եթէ անպայման նիւթական շահ չեն սպասեր Լիբանանէն (նիւթական բաժինը մի՛շտ կայ, եւ նորագոյն դաշտերէն մէկը` ընդծովեայ քարիւղահանքերէն բարձրացած բոյրն է), անոնց քաղաքական-ռազմավարական շահերուն խաչաձեւումը իր անխուսափելի բաժինը կ՛ունենայ նման տագնապալի կացութիւններու ստեղծման մէջ: Այդ արտաքին «տէրերը» որոշ փուլի մը աչք կը փակեն իրենց կամակատարներուն չարաշահութեանց դիմաց, յաջորդ փուլին, իրենց խոստացած «բարեմիտ օժանդակութիւնները» կը պայմանաւորեն` այս կամ այն ներքին խմբաւորումը յառաջ մղելու-նահանջի մատնելու գործօններով: Սա մեզ կը հասցնէ հին բայց չհինցող ճշմարտութեան մը. Լիբանանի հարցերն ու դժուարութիւնները կը բարդանան, երբ մեր ակնարկած արտաքին «տէրերուն» միջեւ համախոհութիւն, շահերու ներդաշնակութիւն չի տիրեր, իսկ լուծումներու հորիզոնը քիչ մը կը պայծառանայ, երբ որոշ ներդաշնակութիւն ու համախոհութիւն կը ստեղծուի այդ ազդեցիկ կողմերուն միջեւ: Այդպէս էր անկախութեան արշալոյսին, այդպէս էր 1958-ին, այդպէս էր նաեւ «քաղաքացիական պատերազմ»-ի տարիներուն, որ, ի դէպ, յանգեցաւ Թաէֆի համախոհական տարազին, վերջապէս` այդպէս է աւելի քան 15 տարի առաջ սաստկացած տնտեսական պաշարումի-պատերազմի այս փուլին:

Հետեւաբար, նորակազմ կառավարութեան վստահութեան քուէին չափ, ու անկէ աւելի պէտք է կշռադատել, թէ անիկա ինչպիսի՞ մէկ արտայայտութիւնը պիտի ըլլայ առաջադրուած բարեշրջման մեկնարկին: Այլ խօսքով, Լիբանան կրնայ ունենալ ապիկար գործադիր մը, որ սակայն կրնայ բարեշրջումներ բերել, եթէ արտաքին արգելակումները նահանջեն, խոստացուած նպաստները պատանդ չպահուին այս կամ այն թաքուն պայմանին, մասնակի շահերու, մինչդեռ ամէնէն կարող ու վստահութիւն վայելող վարչակազմն անգամ ճակատագրուած է ձախողութեան, երբ երկրին կառքին ձիերուն սանձերը պիտի պահուին աներեւոյթ (գոնէ այդպէս թուացող) ձեռքերու մէջ:

***

Եւ որպէսզի Լիբանանի վերջին ամիսներու, չըսելու համար յետպատերազմեան տասնամեակներու իրական զարգացումներու պատկերը կարելի ըլլայ տեսնել աւելի յստակ գիծերով, կ՛արժէ աչք մը պտտցնել ամբողջ շրջակայ երկրամասին, դրացի երկիրներու ընդհանուր պատկերին վրայ (տագնապին ծանրութիւնը երբեմն քաղաքացին կրնայ իրողապէս անջատել լայն շրջապատէն կամ զայն անտարբեր դարձնել այլոց վիճակուած կացութիւններու նկատմամբ, մտածել տալ, թէ մեր ի՞նչ գործն է մօտակայ կամ աւելի հեռուն ինկող երկիրներու վիճակը. մեր դժուարութիւնները մեզի կը բաւեն…): Նման տեսադաշտ դիտողը անմիջապէս պիտի հասնի պարզ ճշմարտութեան մը, թէ` գոնէ Իրանէն մինչեւ Իրաք, Սուրիա, Եգիպտոս, Լիպիա եւ աւելի անդին` Եմէն, Սուտան եւ արաբական մաղրէպի երկիրները դրուած են նոյն տապակին մէջ, գետնի վրայ զարգացող իրադարձութեանց «թելերը» կը շարժին նոյն` հակամարտ ձեռքերուն կողմէ: Այլապէս, քարիւղով հարուստ Իրաք մը ինչո՞ւ պիտի մատնուի վառելանիւթի տագնապի եւ արիւնալի բախումներու, տնտեսական հզօրանքներով օժտուած Իրան մը պիտի իյնայ տնտեսական ահաւոր տագնապի գիրկը, Լիպիա մը պիտի բաժնուի գոնէ երկու գօտիի եւ տարիներ շարունակ պիտի մղէ եղբայրասպան պատերազմ, եւ այսպէս` շարունակաբար: Եւ այդ համայնապատկերին մէկ օղակն ալ կը կազմէ Լիբանանը:

***

Հին բայց չհինցող մարտահրաւէրը, այսօր, այն է, թէ լիբանանեան կողմերուն, ազդու կողմերուն ղեկավարութիւնները պիտի կարենա՞ն վերականգնել որոշ իմաստութիւն եւ իսկական հայրենասիրութիւն (բառին զգացական իմաստէն շատ անդին), եւ որոշ չափով վերահաստատեն այն վարքագիծը, որ տասնամեակներ առաջ ի զօրու էր այս երկրին մէջ, այսինքն` մասնակի շահերու եւ արտաքին ուժերու պահանջներուն հետապնդման միջեւ ստեղծել «միջին եզրի քաղաքականութիւն» մը, որպէսզի երկիրն ու ժողովուրդը կարենան վերստին շնչել ազատօրէն, բոլորովին չոտնակոխուին երկրին ու ժողովուրդին շահերն ու իրաւունքները:

Ժողովուրդը, արդար պահանջներով ցոյցի ելած ժողովուրդը, գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար` ներքին ու արտաքին մասնակի շահերու զոհը եղող զանգուածը, իր բոլոր համայնքներով ու նահանգներով, արդար սպասում մը ունի, որ այժմու ղեկավարութիւնը գործնապէս վերահաստատէ հաւատարմութիւնը այն տրամաբանութեան ու ոգիին, որ մարմնաւորուեցաւ անկախութիւնը կերտած եւ ըստ բաւականին հակադրութիւններով «օժտուած» ղեկավարութեանց միջեւ, հաւատարմութիւն` այն «տարազ»-ին, որ Լիբանանը ուշ 50-ականներէն մինչեւ 70-ականներ հասցուց ընդհանուր բարօրութեան (երբեք մտահան պէտք չէ ընել, որ չարաշահութիւնները, որքան ալ անարդարանալի, միշտ ալ ներկայութիւն եղած են դժբախտաբար), հաւատարմութիւնը` թաէֆեան տարազին, որ որոշ լուծում եւ կայունութիւն ապահովեց երկրի մը, ուր զէնքը ո՛չ մէկ լուծում բերած էր որեւէ հարցի: Վերջապէս` հաւատարմութիւն համաձայնական նոր տարազի մը, որ երկիրը վերադարձնէ որոշ հաւասարակշռութեան ու ապահովութեան, հիմա` երբ փաստուեցաւ, որ տնտեսական պատերազմն ալ նոյնքան ապարդիւն է եւ վնասակար, որքան էր զէնքով մղուած պատերազմը:

Ահա թէ ո՛ւր է իսկական մարտահրաւէրը, որ կը կանգնի ցուցարարին եւ բեմին առջեւ ու վարագոյրի ետին կանգնող ղեկավարութեանց, երկիրը բաղկացնող իւրաքանչիւր անձի ու խմբաւորումի դիմաց:

Յատուկ «Ազդակ»-ին
9 փետրուար 2020

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here