Հարցազրոյց՝  պատմաբան Արմէն Մութաֆեանի հետ

0
1559
«Մենք միակ ժողովուրդն ենք, որուն գիրն ու կրօնը զուտ ազգային երեւոյթներ են»
Ստորեւ կը հրատարակենք «Հայաստանի Հանրապետութիւն» թերթին հարցազրոյցը՝ պատմաբան Արմէն Մութաֆեանի հետ, վերջինիս խօսքերը արեւմտահայերէնի պատշաճեցուած տարբերակով։
– Դուք մաթեմատիկայի դասախօս էիք եւ յանկարծ որոշում էք զբաղուել պատմութեամբ։ Դա ինչպէ՞ս տեղի ունեցաւ։
– Երբ 1977-ին գացի Թուրքիա՝ ծնողներուս ծննդավայրը (անոնք ծնած են Սեւ ծովու ափին՝ Սամսոն քաղաքը), շատ տպաւորուեցայ այդ երկրով, զինուորի պէս կեցած անոր բերդերով։ Որոշումս կայացաւ անկէ ետք։
– Կարելի է ասել՝ մաթեմատիկան ձեր հոգու կանչը չէր։
– Այո՛, կարելի է այդպէս ըսել։ Շատերը ինծի կ՚ըսեն՝ ինչո՞ւ չես ձգեր մաթեմատիկան։ Բայց ես շատ յարմար տարբերակ մը գտած եմ. ա՛յն, ինչ կը վաստկիմ մաթեմատիկայի շնորհիւ, անով կ՚ապահովեմ կեանքս եւ կը ծախսեմ պատմութիւնը ուսումնասիրելու վրայ։
– Որպէս պատմաբան՝ ի՞նչ օրինաչափութիւն էք նկատել մեր ժողովրդի կեանքում։ Կամ՝ այսպէս ձեւակերպեմ՝ մենք կարողացե՞լ ենք պրագմատիկ (գործնական – «ՆՅ») քաղաքականութիւն վարել։
– Անկասկա՛ծ։ Հակառակ պարագային հայ մշակոյթը գոյութիւն չէր ունենար։
– Իսկ պետականութի՞ւնը…
– Պետականութիւնը, ճիշդ է, երկար դարեր կորսնցուցած էինք, բայց կրկին կարողացանք զայն վերագտնել։ Մեր տարիքի շատ ժողովուրդներ կային, այսօր ո՞ւր են անոնք։
– Կան եւ մեզ տարեկից ազգեր, որոնք ոչ միայն իրենց պետականութիւնը պահեցին, այլեւ մնացին ուժեղ եւ հզօր։ Օրինակ՝ Պարսկաստանը։
– Պարսկաստանը մեծ եւ հարուստ հնարաւորութիւններով երկիր է, իսկ Հայաստանը փոքր է՝ թէ՛ ժողովուրդի քանակով, թէ՛ տարածքով։ Եւ կրցաւ հզօր հարեւաններու արանքին իր մշակոյթը պահպանել։
– Իսկ ես կարծում եմ, որ եթէ ճիշդ քաղաքականութիւն վարած լինէինք, կ՚ունենայինք հզօր եւ ուժեղ պետութիւն։ Գտնուելով Արեւելք-Արեւմուտք առանցքի մէջ՝ մեր աշխարհագրական դիրքը կ՚օգտագործէինք յօգուտ մեզ։
– Ես միշտ կ՚ըսեմ՝ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը նպաստաւոր էր մշակոյթի զարգացման համար, բայց վտանգաւոր՝ քաղաքական տեսանկիւնէն։ Հայաստան այնպիսի դիրք ունէր, որ կարողացաւ շփուիլ գրեթէ բոլոր մեծ մշակոյթներուն հետ։ Եւ ո՞րն էր մեր մշակոյթի հանճարը՝ փոխանակ ենթարկուելու անոնց, այդ մշակոյթներու լաւագոյնը առաւ եւ հայացուց։
– Որպէս պատմաբան, ձեր հետաքրքրութիւնների առանցքում Կիլիկեան թագաւորութեան շրջանն է։ Պատահակա՞ն է ընտրութիւնը։
– Ես մեր պատմութեան մէջ առաւել կը գնահատեմ այդ ժամանակահատուածը՝ 12-14-րդ դարերը։ Ան մեծ դիւանագիտութեան շրջան էր, երբ ասպարէզ իջան հանճարեղ քաղաքագէտներ։ Օրինակ՝ ինծի համար միշտ հիացմունքի առարկայ եղած է Հեթում առաջին թագաւորը։ Տեսէք՝ այն ժամանակ, երբ աշխարհին կը սպառնային մոնղոլ-թաթարական հրոսակները, ան Միջին Արեւելքի եւ Արեւմտեան Եւրոպայի միակ գործիչն էր, որ հասկցաւ, թէ ինչպիսի քաղաքականութիւն պէտք է վարել։ Հասկցաւ, որ «իմ թշնամիներու թշնամին իմ բարեկամն է»։ Իսկ այդ ժամանակ մեզի համար վտանգը կու գար սելճուկ Թուրքերէն։ Եւ ան՝ թագաւորը, ոտքով, ձիով հազարաւոր քիլոմեթրեր կտրեց անցաւ, հասաւ Մոնղոլիա ու դաշինք կնքեց կայսեր հետ։ Այս մէկը հանճարեղ լուծում էր։
– Իսկ ինչպէ՞ս էք գնահատում հետագայ շրջաններում մեր երկրում վարուող քաղաքականութիւնը։
– Հարցն այն է, որ 1375-էն սկսեալ մենք պետականութիւն չենք ունեցած։ Ընդամէնը պայքարած ենք գոյատեւելու համար։ Առաջին Հանրապետութիւնը շատ կարճ կեանք ունեցաւ։ Խորհրդային Հայաստանն ալ մեր մէջ չսերմանեց անկախ կեանքի գաղափարներ։ Հետեւաբար երբ վերջնականապէս անկախացանք, մեր ժողովուրդին համար մեծ պետականութեան իմաստը ըմբռնելի չէր, այդ աւանդութիւնը կը բացակայէր։ Բնականաբար, այդ առումով կացութիւնը շատ դժուար էր։ Հիմա ալ դիւրին չէ։ Դամոկլեան սուրի պէս մեր գլխուն կախուած է ղարաբաղեան հարցը, տնտեսական առումով երկիրը ոչ այնքան լաւ վիճակի մէջ կը գտնուի։ Բայց ոգին կայ։ Ես լաւատես եմ, ես միշտ լաւատես եմ։
– Ըստ ձեզ, Հայրենիքի եւ Սփիւռքի դերաբաշխումը ճի՞շդ է կատարուած՝ մեր ազգային նպատակների իրականացման հասնելու ճանապարհին։
– Միայն մէկ ոլորտի մէջ յստակ բաշխում կը տեսնեմ։ Այդ ալ Ցեղասպանութեան ճանաչման հարցն է։ Հայաստանը պետութիւն է, ան չի կրնար ազատ գործել, հետեւաբար Ցեղասպանութեան հարցի արծարծումը առաւելապէս կը հանդիսանայ Սփիւռքի գործը։ Միւս ոլորտներուն համար շատ դժուար է ընդհանուր յայտարարի գալ, որովհետեւ Սփիւռքի մէջ միասնութիւն չկայ, նոյնիսկ Հայաստանի հանդէպ ունեցած վերաբերումին մէջ տարբեր են տեսակէտները։ Նոյնիսկ ձուլուելու խնդիրը Սփիւռքի մէջ տարբեր հայեացքով կը դիտեն։ Այս հարցով տարակարծութիւններ կ՚ըլլան նոյն ընտանիքի անդամներու միջեւ իսկ։
– Երբեմն ինձ թւում է՝ մենք գերագնահատում ենք Սփիւռքի հնարաւորութիւնը։
– Այո՛, շատ ճիշդ է։ Բայց պատճառն ալ հասկնալի է. մարդիկ մօտէն չեն ճանչնար Սփիւռքը։ Պէտք չէ գերագնահատել, բայց պէտք չէ նաեւ թերագնահատել։
– Գաւառականութիւն չկա՞յ մեր մէջ, Հայաստանցու՝ նկատի ունեմ, մեր մշակոյթի, մեր հոգեբանութեան, մեր կողմից վարուող քաղաքականութեան մէջ՝ համեմատած մեծ աշխարհի հետ։
– Նման մտածողութիւնը ինքնարհամարհանք է։ Թէկուզ հիւրասիրութեան, մարդասիրութեան առումով Ֆրանսացին ի՞նչ է Հայուն բաղդատմամբ։ Շատ յաճախ, առանց հարցերու մէջ խորանալու, Հայը կը ձգտի դէպի Արեւմուտք։ Ես այդ կը համարեմ հայաստանեան բարդոյթ։
– Դա գուցէ ստրկամտութեա՞ն հետեւանք է։
– Հարկա՛ւ։ Եւ դիւրութեամբ կը մոռնանք, որ այն երկիրները, որոնցմով այսօր կը հիանանք, ժամանակին դաւաճանեցին մեզի։ Նոյն Ֆրանսան, Մեծն Բրիտանիան, Գերմանիան, բոլորը։ Ֆրանսան Թուրքերուն ծախեց Կիլիկիան, երբ ան իր հովանաւորութեան տակ էր։
– Արեւմուտքը մեզ դաւաճանեց, Ռուսաստանը դաւաճանեց՝ Կարս-Արտահանը յանձնեց Թուրքերին, յոյսներս ինչի՞ վրայ դնենք։
– Գոյատեւելու համար նախ եւ առաջ պէտք է փորձենք մեր երկիրը լաւագոյնս ղեկավարել։ Մաքուր, ազգանուէր ղեկավարութեան պարագային միայն կրնանք բարգաւաճիլ։ Տեսէք՝ Կիպրոսի օրինակը. աւելի փոքր երկիր է, մէկ երրորդ մասը գրաւուած է, բայց կը յաջողի ապրիլ ապագայի համար, զարգանալ։ Որեւէ երկիր պէտք է բարեկամներ ունենայ, բայց պետք չէ ինքզինք ստորադասէ անոնց եւ ծունկի գայ անոնց առջեւ։ Եւ ըսեմ թէ՝ Հայաստանը հզօր զէնք մը ունի աշխարհի առջեւ եւ այդ իր մշակոյթն է։ Մեր մշակոյթը պէտք է ներկայացնենք առանց բարդոյթի։ Ըսենք՝ այս մե՛նք ենք։
– Դուք ինչպիսի՞ ապագայ էք տեսնում Հայաստանի համար։
– Քանի Ղարաբաղի հարցը լուծուած չէ, դժուար է խօսիլ ապագայի մասին։ Բայց մենք առաւելութիւն ունինք Ազէրպայճանի նկատմամբ. ունինք հզօր մշակոյթ, եւ մեր քով աւանդութիւն դարձած կլանային համակարգ չկայ։
Ինչ կը վերաբերի մշակոյթին, ապա ըսեմ թէ տարիներ առաջ Մարսիլիոյ մէջ կազմակերպեցի «Հայ գիրերու մոգութիւնը» ցուցահանդէսը, ցոյց տուի թէ Հայուն համար գիրը միայն հաղորդակցութեան միջոց չէ, նաեւ՝ յիշողութիւն է։ Ամէն տեղ հայը յիշատակարաններ ձգած է փայտի վրայ, քարի վրայ, պատի վրայ, մետաղի վրայ, թուղթի վրայ, մագաղաթի վրայ…։ Եւ, ընդհանրապէս, մշակոյթի առումով կ՚ուզեմ շեշտել Սփիւռքի դերը։ Որեւէ մշակոյթ կը վերանար, եթէ ժողովուրդը 500 տարի պետականութիւն չունենար։ Մեր մշակոյթը պահպանուեցաւ, որովհետեւ Սփիւռքը կար։ Որովհետեւ միջնադարեան սփիւռքը մշակութային սփիւռք էր։ Տեսէք՝ առաջին տպագիր գիրքը ստեղծուեցաւ Սփիւռքի մէջ՝ Վենետիկ, եւ միայն 260 տարի յետոյ՝ Հայաստանի մէջ։
– Ներկայ Սփիւռքը նոյն արժէքը ունի՞։
– Դժբախտաբար՝ ոչ, որովհետեւ նախկինը ձեւաւորուեցաւ փախըս-
տականներու հաշուոյն, եւ նպատակը նախ եւ առաջ վերապրիլն էր։
– Ըստ Ձեզ, ո՞րն է մեր ազգի առաքելութիւնը։
– Ինծի համար իւրաքանչիւր ազգային հարցի բանալին մշակոյթն է։ Մենք միակ ժողովուրդն ենք, որուն ազգային գիրը եւ ազգային կրօնը միայն ի՛րն են։ Անոնք զուտ ազգային երեւոյթներ են։ Այս հան-գամանքը թէ՛ իր առաւելութիւնը ունի, թէ՛ իր թերութիւնը։ Առաւելութիւնը այն է, որ մեզի միասնականութիւն կը պարտադրէ։ Թերութիւնը այն է, որ փակ կը մնանք։ Եւ ինչո՞ւ զիս հետաքրքրեց Կիլիկեան շրջանը։ Որովհետեւ այդ ժամանակ էր, որ մեր ժողովուրդը բացուեցաւ աշխարհին, շփուեցաւ Արեւմտեան Եւրոպայի հետ, Մոնղոլիայի հետ, Արաբներու հետ եւ կարողացաւ առնել անոնց լաւագոյնը ու հայկականացնել։ Մենք շատ բան ունինք սորվելու մեր պատմութեան այդ ժամանակահատուածէն։
ԳՈՀԱՐ ՍԱՐԴԱՐԵԱՆ
«Հայաստանի Հանրապետութիւն»-   ՆՈՐ ՅԱՌԱՋ
30 Մայիս 2020 ■

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here