ՀԵՐՈՍ ՈՒՐՖԱՑԻՆԵՐ՝ ԶԷՆՔԸ  ՁԵՌՔԻՆ ՊԱՏՈՒԱՒՈՐ  ՄԱՀ

0
259

ԱՀԱՐՈՆ  ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ –  ՊԱՅՔԱՐ 186

Հայ  քաղաքական մտքին  մէջ,   քիչերու մտքով կ’անցնէր իր բնոյթով եւ ծաւալով  Հայոց Ցեղասպանութեան սպառնալիքը:  Մեծամասնութեան  համար անսպասելի էր:  Թրքական  եաթաղանը  գրեթէ  չհանդիպեցաւ  դիմադրութեան: Այսուհանդերձ,  հայահոծ  որոշ   քաղաքներ դիմեցին   ինքնապաշտպանութեան: Շատեր փրկուեցան,ուրիշներ  պատուաւոր մահով ինկան,  զէնքը  ձեռքին…:

Ինքնապաշտպանութեան անմոռանալի   հերոսամարտեր տեղի ունեցան Վանի, Սասունի, Շապին Գարահիսարի, Մուշի, Մուսա Լերան եւ այլ   վայրերու մէջ:   Համեստ պայմաններու տակ  ապրող գրեթէ անզէն հայութիւնը երկարատեւ  եւ յամառ դիմադրութիւն  ցոյց տուաւ  ջարդարարին եւ  պատուով տարագրուեցան  իր   ծննդավայրէն: Շնորհիւ այս դիմադրութեան, հազարաւոր  հայեր փրկուեցան  թուրքերու «ողորմածութեան» եւ Ցեղասպանութեան գողգոթայով մկրտուելու  փորձութենէն:

Մեր ժողովուրդը այս  օրերուն կը  վերյիշէ  Ուրֆայի  դիւցազնական հերոսամարտը: Անոր զաւակներուն   կերտած հերոսական  էջին յիշատակը:

Առ  ի  տեղեկութիւն մեր յարգելի ընթերցողներուն, Հայոց Ցեղասպանութեան նախօրէին Ուրֆայի  մէջ կը բնակէր  երեսունհինգ հազար հայ:  Ուրֆացիները, նախապէս՝  1895-ի  հայկական կոտորածներու  ընթացքին փայլուն  դիմադրութիւն մը  ցոյց տուած էին թրքական բանակին:  Վերջինս,   յիսուն օր  Ուրֆան  պաշարած պահելէ ետք,  ձախողեցաւ  գրաւելու  հայկական այս  փոքր քաղաքը:  Ուստի   դիմեց  նենգութեան՝  ձեւականօրէն  ջնջեց  պաշարումը  եւ  դաւադրաբար  խուժեց  քաղաքը, կոտորելով աւելի  քան  տասը  հազար  անզէն հայութիւնը:

1915-ի  Ամառը  քաղաք  ժամանեցին  Երիտթրքական  «Թաշքիլէթ Մահսուսիյէ»ի  անդամներ՝ կազմակերպելու Ուրֆայի հայութեան աքսորը:  Անոնք անմիջապէս  ձերբակալեցին քաղաքի    երեւելիները եւ   պահանջեցին  48  ժամերու  ընթացքին  յանձնել հայութեան մօտ  գտնուող  զէնքը:  Այս միջոցին, անոնք  դաժանօրէն  սպաննեցին   մօտաւորապէս   չորս հարիւր խաղաղ բնակիչ:

Բոլոր  իրադարձութիւնները կը վկայէին, թէ հայաբնակ  այլ  շրջաններու նման, Երիտթուրքերը  դաժան հաշուեյարդարի նախապատրաստութիւններ կը կատարէին Ուրֆայի  բնակիչներուն դէմ:  Ուրֆայի հայերը  նախազգալով  խարդաւանքը  դիմեցին ինքնապաշտպանութեան:  Անոնք կազմեցին  Զինուորական Խորհուրդ:  Ինքնապաշտպանութեան կը մասնակցէին բոլորը՝ տարեցը,   դեռատի պատանին, աշխատաւորն ու մտաւորականը, հոգեւորականն ու առեւտրականը  :

Թրքական  թնդանօթներ  Ուրֆայի  ռմբակոծումը սկսան  1 հոկտեմբերին:  Հանդիպելով   հայերու  յամառ դիմադրութեան,անոնք նահանջեցին:  Յաջորդ յարձակումը  կազմակերպուեցաւ  քանի մը օր ետք:  Հայկական  Զինուորական Խորհուրդը   կեղծ նահանջի դիմեց,  որպէսզի   թուրքերը  փորձեն  քաղաք խուժել:  Օգտուելով     թուրքերուն անտարբերութենէն՝ հայ մարտիկները   հակայարձակումի դիմեցին  եւ  ոչնչացուցին     հարիւրաւոր թուրք բանակային:

Ուրֆացիներու դիմադրութիւնը  փշռելու նպատակով,  թրքական   բանակը  նոր  թնդանօթներով եւ զինուորներով համալրուեցաւ  Հալէպէն:  Գերմանացի սպայ մը կը վարէր  քաղաքին դէմ յարձակողական գործողութիւնները:  Ուրֆայի հայերը հերոսաբար  ետ մղեցին  սկզբնական յարձակումները, սակայն թշնամիին  ռազմական առաւելութիւնը աստիճանաբար զգացնել տուաւ իր   ազդեցութիւնը:

Հերոսամարտէն ետք միայն  յիսուն  բնակարաններ  կանգուն մնացին Ուրֆայի    2300  տուներէն:  Թրքական հրետանին  աւերակի  վերածեց   հայկական թաղամասերը  եւ  ամրոցները:  Զինուորական Խորհուրդի անդամներէն  շատեր,   անձնուիրաբար  կռուելէ ետք, թշնամիին  ձեռքը  գերի  չիյնալու  համար,  անձնասպանութիւն գործեցին:  Ողջ մնացողները աքսորուեցան Իրաքի եւ Սուրիոյ անապատները:   Քիչեր հասան Հալէպ: Փակուեցաւ  հայու    արիւնով  ներկուած   մեր ժողովուրդի պատմութեան տխուր մէկ  էջը…:

Գերմանական  աղբիւրներու համաձայն,  թրքական կողմը նոյնպէս ունեցած է կորուստներ:  Անգլիական աղբիւրներ մինչեւ   երեք հազար կը գնահատեն  թրքական բանակին  կորուստները:

Ուրֆայի   հերոսական  պաշտպանութիւնը աչքաթողի չմատնուեցաւ:   Ժամանակակիցներէն շատեր դատապարտելէ ետք  թրքական բարբարոսութիւնները, վեր առին   հայ ժողովուրդի  ինքնապաշտպանութեան ոգին:   Ֆրիտիոֆ Նանսէն իր յուշերուն մէջ  գրած է .«  Ուրֆայի հայերը զոհուեցան  բազում անգամ  թիւով   գերազանց   թշնամիի դէմ կատաղի պայքարէն  ետք»:  Հանրի Պարպի գրած է ՝ Ուրֆայի  հայերը  իսկական կռիւի մէջ մտան թուրք  ջարդարարներու դէմ եւ  տեղի տուին միայն   կառավարութեան  կողմէ  ուղարկուած  զօրքերու  բազմաքանակութեանը»:

Սակայն մեծագոյն գնահատականը  տուած է նոյնինքն   թշնամիի բանակին հրամանատարներէն  Ֆահրի Փաշա կոչեցեալը.«  Ին՞չ պիտի ըլլար մեր վիճակը, եթէ այս ծանր  օրերուն,  քանի մը Ուրֆաներ մեր դէմ ծառանային…»: Ուրֆայի  հերոսական  ինքնապաշտպանութիւնը հայ  ժողովուրդի ազգային ազատագրական  պայքարի  պատմութեան  փառաւոր  էջերէն մէկն է:

Վերածնած հայ  ժողովուրդը Ուրֆայէն մինչեւ Վան, Շապին Գարահիսարէն մինչեւ Սասուն, Երեւանէն՝ Պէյրութ եւ այլուր կ’ապրի իր նահատակներուն պատգամով, իրականացնելով ազատ ու անկախ  հայրենիք ունենալու անոնց  երազը:   Ցեղասպանը  լաւատեղեակ  է՝ ոչինչ կը մոռցուի  եւ ոչ ոք պիտի  մոռցուի պատմութեան լուսանցքներուն մէջ:  Հաշուետուութեան եւ արդարութեան ժամը պիտի  հնչէ եւ  յայնժամ  դարձեալ պիտի խայտան   հոգիները Վանի, Ուրֆայի, Սասունի, Շապին Գարահիսարի մեր բիւրաւոր   հերոսներուն:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here