105 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ, ԱՅՍ ՕՐԵՐՈՒՆ

0
63
 ՅԱԿՈԲ  ՉՈԼԱՔԵԱՆ
 1 Յուլիսէն ի վեր լեռ բարձրացած մուսալեռցիք կը շարաունակէին կատաղօրէն կռուիլ զիրենք ծունկի բերելու հրամանով դէպի լեռ մղուող օսմանեան զօրքերը: Սեպտեմբերի այս օրերուն ծովուն մօտերը երեւցան ֆրանսական յածանաւերը, որոնք ռմբակոծեցին զօրքի ճամբաները եւ Լավշիան, ուր կը նստէր օսմանցի կառավարիչը (միւտիր): Մուսալեռցիք կը տեղափոխուին Փոր Սաիտ, ուր չորս ու կէս տարի մնալէ ետ կը վերադառնան Մուսա լեռ:
Հերոսամարտի առաջին փամփուշտը արձակած Սարգիս Գապաղեանի (Օղլում պապուկը) վկայութիւնը հրատարակած եմ Սուէտիոյ բարբառով եւ արեւմտահայերէնի վերածումով (Ցամքած աղբիւրը նորէն կը բխի, Հալէպ, 1981): Անկէ՝ ստորեւ երեք հատուածներ.
– Մարդիկ չեն կրնար հաւատալ, որ օսմանցի զինուորը հայու գնդակով կը մեռնի:
– Ֆրանսական յածանաւերը կը ռմբակոծեն թրքական զօրքերը:
– Մուսա լեռցիք չորս ու կէս տարի Փոր Սաիտ մնալէ ետք կը վերադառնան Մուսա լեռ:
1.
Ելայ ճամբան: Նայիմ մէկը կ՛ելլէ դէմս:
– Տղա՛յ, այդ ի՞նչ է:
Ըսի՝ Տղա՛յ, զօրք կու գայ:
Ինք՝ Այդ զէնքերը (կրակոցները) ի՞նչ են:
Ըսի՝ Բոլորը ինծի:
Ինք՝ Ինչո՞ւ:
Ըսի՝ Հրամանատարը նստած էր ձին, առջեւէն կու գար, կրակ բացի, տնկեց գլուխը, ինկաւ ձիէն:
Ինք՝ Դուն օսմանցի զինուո՞ր սպանեցիր:
Ըսի՝ Այո՛:
Նստաւ ծեծեց ծունկերը, ըսաւ.
– Հազար ափսոս, հիմա բնաւեր եղանք, հիմա կործանեցանք, մենք ո՞ւր պիտի երթանք այլեւս, մենք ի՞նչ պիտի ընենք այլեւս, օսմանցի զինուորը կը մեռնի՞, օսմանցի զինուորը կը սպանուի՞…Հազար ափսոս:
2
Կիրակի առաւօտ մը ելանք՝ տեսնենք՝ հօյ-հօ՜յ, նաւերը եկած են, երեք-չորս նաւ, ամեն մէկ նաւ՝ լեռան մը չափ: Ամեն մէկը ձգած է հինգ-վեց մակոյկ ծովուն մէջը, օդէն կը թռին, կ՛երթան-կու գան, ամբողջ ծովը կը խառնշտկեն, կ՛եռացնեն ծովը, կը փրփրացնեն:
Ծովէն նաւերը կը ռմբակոծեն. Աստուած հեռու ընէ, բոլոր լեռը կը դողայ, բոլոր լեռը կ՛որոտայ:
Ըսի՝ Բարձրանամ ժայռին գագաթը, դիտեմ, տեսնեմ՝ ինչպէ՞ս կը զարնեն…Մեր տեղը բարձր է, Լավշիան կ՛երեւի..
Գացի տեսայ, Տէր Աբրահամ կ՛ըսէինք, ծեր էր, տէրտէր էր, կանգնած է ժայռի գագաթը, դարձեր է դէպի Լավշիան, լարեր է մօրուքը այսպէս, կը կանչէ, կը կանչէ ամբողջ ձայնով.
– Միւտի՜ր…Միւտի՜ր… Ես քու…, Տե՛ս հայոց ուժը… Տեսնեմ ո՜ւր պիտի երթաս հիմա, ես քու… Միւտի՜ր…Միւտի՜ր…
Կը կանչէ, կը կանչէ՝ կու լայ:
Այդտեղ կանգնած մարդիկ սկսան խնդալ, ես ալ լալու սկսայ:
Ըսի՝ Նոյնիսկ եթէ տէրտէր է՝ իրաւունք ունի քֆրելու, այրած է սիրտը:
3.
Չորս տարի ու կէս մնացինք Մսրայ հող, վրաններուն տակ: Կտրուեցաւ ինկաւ գերմանացին, եկան ֆրանսացիք, լեցուցին մեզ նաւերը, բերին ետ Մուսա լեռ:
Մուսա լեռան շուրջ ապրող տաճիկներ (մահմետական) եւ թաթեր (ալեւի) ըսեր են.
Հայ ժողովուրդը ետ եկաւ, այս ժողովուրդը չի մեռնիր:
Այդտեղ աղբիւր մը կար, թաթերուն մօտ, Պաղ աղբիւր կ՛ըսէինք: Մեր երթալուն պէս աղբիւրը ցամքեր է, ետ դառնալուն պէս ջուրը բխեր է նորէն: Հայը այդ հողը կոխելուն պէս ցամքած աղբիւրը նորէն բխեր ելեր է: Հրաշք է: Չորս տարի ու կէս առանց ջուրի մնացեր են: Երգեր են.
Համտուլլա, ռըճ’ու արման, հօյ հօյ,
Մա’ ըլ նապ’ա դըլե’ գաման հօյ հօյ:
Փառք Աստուծոյ, հայերն եկան, հօյ, հօյ,
Աղբիւրի ջուրն եկաւ անգամ, հօյ հօյ:
ՍՈՒԷՏԻԱ
Վահան Թէքէեան
Պզտիկ գիւղեր, դուք մեծցաք,
Անհունօրէն մեծցաք դուք,
Երբ բնակիչ չունեցաք:
Ու ձեր այն լեռը մեծցաւ,
Լեռն անծանօթ, մշուշոտ,
Պայծառացաւ, հայացաւ:
Պզտիկ գիւղեր, ի՞նչ մըթերք
Էր քաջութեան, մեծութեան
Ձեր ծոցին մէջ հաւաքուած:
Ո՞ր հեռաւոր, լուսաւոր
Աղբիւրներէն Հայութեան
Այդ ուժը հոդ էր հոսած:
Պզտիկ, խաղաղ դուք գիւղեր,
Երբ թշնամին ըսպառնաց,
Եղաք յանկարծ բանակներ:
Օրհնեալ անյաղթ բանակներ,
Որոնց դիմաց թշնամին
Ճանցաւ Հայու սիրտն անյաղթ:
Օրհնեալ ձեր հողը ըլլայ,
Զի Հայաստանն ալ ամբողջ
Ինքզինք ճանչցաւ ձեր վըրայ:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here