ՀԲԸՄԻՈՒԹԵԱՆ  ՀԱՃԸՆԻ  ՈՐԲԱՆՈՑԸ՝ ԱՐԺԷՔԱՒՈՐ ՎԿԱՅԱՐԱՆ  ՄԸ

0
56

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆՊԱՅՔԱՐ  192

Հաճնոյ  հերոսամարտի  100-ամեակի ոգեկոչման  միջոցառումներուն ծիրին  մէջ, Հայկազեան  համալսարանի հրատարակչատունէն, ծանօթ ազգային  Կարապետ Պապահեքեանի  մեկենասութեամբ  լոյս տեսաւ «ՀԲԸՄիութեան Հաճընի Որբանոցը  1919-1920»  երկլեզու(հայերէն-անգլերէն) հատորը:  Գիրքին  ներածականը եւ  ծանօթութիւնները   գրած է  դոկտ. Անդրանիկ  Տագէսեանը:

1915-ին   սկսած  Հայոց ցեղասպանութեան   իրողութիւնը արտերկրի հայութեան  յայտնի դարձաւ միայն  քանի մը ամիս ետք:  Հայ  որբերը  վերահաս  կորուստէն  փրկելու  մտահոգութեամբ  վիթխարի դերակատարութիւն  ունեցաւ Հայկական Բարեգործական  Ընդհանուր Միութիւնը:  ՀԲԸՄիութիւնը որոշեց ստանձնել  վերապրող հայ    որբերուն  հոգատարութիւնը եւ Միջին Արեւելքի  տարբեր ոստաններու մէջ  հիմնեց  որբանոցներ: Կիլիկիոյ  բնակչութեան  զանգուածային   տարագրութենէն վերապրողներ  լքեցին  իրենց    հայրենիքը եւ ցիրուցան  դարձան աշխարհի  տարբեր ափերը: Հայ  տարագիրներուն օժանդակելու իրենց  անուրանալի  մասնակցութիւնը  բերին նաեւ ազգասէր եւ անձնուէր հայորդիներ,  օտարազգի հեղինակութիւններ,  բազմաթիւ մարդասիրական կազմակերպութիւններ:

Առաջին  համաշխարհային  պատերազմի աւարտին  Թուրքիան ընդունեց իր պարտութիւնը: Սկսաւ հայ գաղթականներու  վերադարձը՝ հայրենիք, Արեւմտահայաստան: Հայ  որբերը Օսմանեան  կայսրութեան տարբեր   հատուածներէն, սուրիական անապատներէն, իսլամ ընտանիքներէն, թրքական  որբանոցներէն  փրկելով, որբահաւաք աշխատանքներուն  շնորհիւ  1918-1921-ի միջեւ ինկած  ժամանակամիջոցին հաւաքագրուեցան աւելի քան   77  հազար հայ  մանուկներ:

1918-ին Մուտրոսի  զինադադարը կնքելէ ետք, հակառակ անապահով վիճակին, հայեր  վերադարձան Կիլիկիա: Այլ  քաղաքներու կողքին ՀԲԸՄիութիւնը Հաճնոյ մէջ  եւս հիմնեց  որբանոց:

1920-ին, ութամսեայ   ճակատումներէն  ետք,  քեմալական զօրքերը  գրաւեցին Հաճընը  եւ ոչնչացուցին   քաղաքին  գրեթէ  ողջ  բնակչութիւնը, անոնց մէջ նաեւ  Միութեան  նորաստեղծ  որբանոցին  սաները, միջինարեւելեան ոստաններէն  հազիւ վերադարձած  որբերը: Որբանոցին տեսուչ Լեւոն  Փափազեան  նախընտրեց իր կինն ու  դուստրը սպաննել, քան լքել թուրքերուն ձեռքը:  Ան պաշտօնակիցէ մը խնդրեց վերջ դնել իր կեանքին…. որպէսզի  զոհ չերթար սպանդին:

Թուրքերը   Հաճընը հրկիզելով, բոցերուն մէջ  նետեցին  այս մատեանին  մէջ արձանագրուած  որբերը: Անոնց  ածխացած  դիակները տեսան դժոխքէն  փախուստ տուողներ:  Որբերէն շատեր՝  չափահասները քաջաբար կռուեցան  Հաճընի այրերուն կողքին: Շատեր կատարեցին սուրհանդակի պարտականութիւն,  շատեր ստանձնեցին պարէնի եւ  ռազմամթերքի փոխադրութեան վտանգաւոր  պարտականութիւն…:  Վերջաւորութեան  իրենց արեամբ շաղախուեցան Հաճնոյ հողին:

Ահա անապատներէն, խոր ձորերէն եւ  վիհերէն  ողջ մնացած խլեակներու վերածուած  բուռ  մը  որբերու  ճակատագիրը: Մեռան, բայց չկորա՜ն….

Մեկնեցան անոնք՝  իրենց ետին ձգելով   ազգը  փրկելու պատգամ մը:

Վերապրեցաւ  հայութիւնը, վերապրեցաւ  հաճընցին:

Այս   գիրքը   պարարտ հող է  ապագայ  պատմաբաններուն համար, մասնագիտական  ուսումնասիրութիւն կատարելու, պատմութեան մէջ  մինչ  այդ  չտեսնուած   վայրենաբարոյ  սառնասրտութեամբ  ոճրագործութիւնը ներկայացնելու  հայ եւ  օտար հանրութեան:

Գիրքը   կրնար արդարօրէն կրել « Մատեան յարութեան» խորագիրը:

Գիրքի մը  յառաջաբանը  գրել կը նշանակէ  խորանալ եւ իւրացնել անոր բովանդակութիւնը: Ապրիլ,  վերլուծել  եւ  անհրաժեշտութիւն  զգալու պարագային   միայն  թուղթին յանձնել տպաւորութիւնները:

Սովորական  գիրք  մը  չէ « ՀԲԸՄ-ի Հաճընի  որբանոցը» խորագիրը կրող, որբերուն դիմանկարով, հակիրճ  ծանօթութիւններով վիճակագրական այա մատեանը:

Ընդհատուած   կեանքերու մատեան  մը:  Քանի~,  քանի~  կեանքեր  կան այնտեղ, յոյսեր եւ ապրումներ որոնց աչքերը  կը զրուցեն  ընթերցողին հետ:  Ինչպիսի  երազներ  կային արդեօք այդ տարաբախտ  մանուկներուն  մտքերուն մէջ, որոնք չտեսան  իրենց վաղուան օրը,  ճակատագիրը այլ  բան սահմանած էր անոնց՝  լոյս աշխարհ  գալ եւ  չապրիլ…: Շատեր  կրօնափոխ  դարձան:  Մեծամասնութիւնը  մահացան  սովի եւ այդ  տարիներուն  մոլեգնող համաճարակներուն հետեւանքով:           Իւրաքանչիւր որբի ոդիսականը  Հայոց  ցեղասպանութեան յուզիչ վկայարան մըն է:  Իսկ վերապրողները ծնունդ տուին սփիւռքին:

Հայ  ընթերցողին ձեռքերուն մէջ  կը  դնենք   Հայկական  Բարեգործական Ընդհանուր  Միութեան  Հաճնոյ   որբանոցին ոդիսականը:   Բնականօրէն  Հայոց ցեղասպանութեան մասին կան բազմաթիւ  յուշագրութիւններ, ուսումնասիրութիւններ  եւ վերլուծումներ:  Հայ որբերու  ճակատագիրը  իր ինքնուորոյն  տեղը ունի այդ բոլորին մէջ, որովհետեւ  մահն ու  կեանքը կամրջող  վերապրողներու այս սերունդը իր որոշիչ դերը ունեցաւ  հայ  ժողովուրդի  վերականգնումի   գերմարդկային  ճիգին   մէջ:

Փառք բոլոր անոնց, որոնք ինկան ու չելա՜ ն  ոտքի:  Փառք բոլոր անոնց, որոնք հերոսամարտ մղեցին  եւ փառք վերապրող  հայ  ժողովուրդին, որ արիւնով եւ  զէնքով կերտեց   իր  ազատութիւնը եւ անկախութիւնը:

 

Գնահատելի նախաձեռնութիւն: Շնորհակալ աշխատանք: Արժէքաւոր վկայարան մը:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here