Կարեւոր Էջ Մը Լեռնային Ղարաբաղի   Մօտիկ Անցեալէն

0
79

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ –  ՊԱՅՔԱՐ 197

Այս օրերուն, երբ  հայ ժողովուրդը մահուկենաց  պայքար կը մղէ Լեռնային  Ղարաբաղի հայկական դիմագիծը պահպանելու եւ  անոր ժողովուրդին  ինքնորոշման  իրաւունքը հաստատելու,  երբ  հարիւրաւոր  երիտասարդներ իրենց արիւնով  կը հարստացնեն հայրենի  հողը,    պիտի փորձեմ ընթեցողին ներկայացնել էջ մը Լեռնային Ղարաբաղի մօտիկ անցեալէն:

Միջազգային  լրատուական գործակալութիւններ, վերլուծաբաններ դժբախտաբար   հայկական կարգ մը աղբիւրներ իրազեկ չեն  Լեռնային  Ղարաբաղի պատմութեան:  Միակողմանի կամ ՝ անգիտակցաբար  սխալ  մեկնաբանութիւններուն պատասխանելէ առաջ,  փափաքելի պիտի  ըլլար  ծանօթանալ    հարցին էութեան, պատմական այն հանգրուանին, ուր Լեռնային Ղարաբաղը  ժողովուրդներու դահիճ  Սթալինի կամայականութեան՝ «բաժնէ’  որ տիրես»  քաղաքականութեան զոհ  դարձաւ  Լեռնային Ղարաբաղը, անվերջ ատելութեան  վերածելով հայ եւ ազերի ժողովուրդներուն  միջեւ արդէն իսկ  գոյութիւն ունեցող լարուածութիւնը:

Ցաւ ի սիրտ, որոշ պարագաներու,  օտար  լրագրողներ, վերլուծաբաններ կ’ապացուցեն, թէ աւելի  լաւատեղեակ  են  Լեռնային Ղարաբաղի  պատմութեան, քան՝  մենք… վկայ այն   մեկնաբանութիւնները որոնք յաճախակի կը լսենք   հեռատեսիլի կայաններէն, կը կարդանք մամուլի էջերէն:

Լեռնային Ղարաբաղի   հակամարտութիւնը  իրաւունքի  հարց  է, ժողովուրդի մը ազատ ինքնորոշման  պայքարն է: Նենգաբար գործուած պատմական  սխալի մը դէմ  Արդարութեան պայքարն է: Արպէյճան անունով պետութիւն  գոյութիւն չէ ունեցած պատմութեան  մէջ: Մինչեւ  Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը  Իրանի  հիւսիային  տարածութիւններուն մէջ բնակող  ժողովուրդը ծանօթ էր՝  թուրքեր  կամ՝ կովկասի թաթարներ անունով: Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք  կոչուեցան ազրպէյճանցի  թուրքեր…:

1918  մայիսին, երբ  կազմաւորուեցան  Վրաստանի, Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի անկախ հանրապետութիւնները, Ազրպէճանի կառավարութիւնը յայտարարեց, թէ  իր  հանրապետութեան կազմին մէջ կը մտնեն նախկին ռուսական կայսրութեան  Պաքուի եւ Ելիզավետպոլի նահանգներուն ամբողջ տարածութիւնները: Ելիզավետպոլ նահանգին կազմին մէջ  ընդգրկուած  էին  Լեռնային Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի գաւառները: Հայաստանի  հանրապետութիւնը  մերժեց: Ճիշդ էր, որ  անկախ  Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի հանրապետութիւնները փոխանակած էին դեսպան, սակայն պաշտօնական  սահման  գոյութիւն չունէր  երկու նորանկախ  պետութիւններուն միջեւ: Առաջին իսկ օրէն սահմաններու  վէճ  գոյութիւն ունէր անոնց միջեւ  եւ այդպէս ալ չլուծուեցան անոնք:

Փաստօրէն Ազրպէյճան  յստակ պահանջ ներկայացուց իր  տիրապետութեան տակ  վերցնելու  Հայաստանի անբաժան մասը կազմող Զանգեզուրը եւ Լեռնային Ղարաբաղը:

Հայաստանի հանրապետութիւնը մերժեց  այդ  պահանջը: Յարաբերութիւնները սրեցան   երկու  հանրապետութիւններուն միջեւ: Զանգեզուրի  եւ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչութիւնը   մերժեց  ճանչնալ Ազրպէյճանի իշխանութիւնը  եւ  ոտքի կեցաւ յանուն  իր իրաւունքներուն պաշտպանութեան:

Լեռնային  Ղարաբաղի մէջ ստեղծուեցաւ Հայոց Ազգային խորհուրդ, որ գլխաւորեց ժողովուրդին պայքարը: Յուլիս  1918-ին տեղի ունեցաւ Լեռնային  Ղարաբաղի հայ  բնակչութեան առաջին համագումարը:  Այդ  համագումարը որոշում ընդունեց   ռուսական կարմիր  յեղափոխութեան հոլոված ամենավեհ գաղափարներէն մէկը՝  «ազգերու  ինքնորոշման իրաւունքը»: Համագումարը ընտրեց  Ղարաբաղի կառավարութիւն: Թուրքերը եւ ազերիները  մերժեցին ճանչնալ  համագումարին  որոշումները, իսկ անգլիացիները  փոխզիջումներ կատարելու թելադրութիւն մը կատարեցին հայերուն եւ ազերիներուն:

Ինչպէս  այսօր,  երէկ եւս՝ Լեռնային Ղարաբաղին տիրանալու պատակով  ազերիներուն կ’օգնէին թուրքերը:  Իսկ Առաջին   համաշխարհային պատերազմէն ետք՝ անգլիացիները:

1918-1919 թուականներուն ազերի  զօրքերը քանիցս  փորձեցին  ճնշելու Լեռնային Ղարաբաղի  բնակչութեան դիմադրութիւնը եւ գրաւելու երկրամասը:   Սակայն անոր քաջարի բնակիչները  մեծաթիւ զոհերու գնով կը յաջողէին դիմակայել  ներխուժող  զօրքերը: Թրքական   ներկայութիւնը որոշապէս  թուլացած էր այդ ժամանակաշրջանին,  շնորհիւ Մուտրոսի  զինադադարին: Այսուհանդերձ, անոնք մնայուն  օգնեցին  ազերիներուն:Դժբախտաբար պոլշեւիկեան  բանակին  ճնշման տակ անոնք  տեղի տուին ազերիներուն:

1920-ի մարտին ազերիները  խուժեցին  Լեռնային  Ղարաբաղ, գրաւեցին  Շուշին, հրդեհեցին քաղաքին   հայկական  թաղամասերը, կոտորեցին հայ բնակչութիւնը՝ շուրջ  30 հազար մարդ:  Հակամարտութիւնը դիւանագիտական միջոցներով լուծելու Հայաստանի հանրապետութեան փորձերը մնացին ապարդիւն: Քանդուեցան Շուշիի հայկական  թաղամասերը, մշակութային, հոգեւոր կեդրոնները: Հայերը  դարձան  փոքրամասնութիւն: Ազերիները շարունակեցին  իրենց զինեալ ներկայութիւնը պահպանել  Շուշիի մէջ:

Նոյն  տարուան ապրիլին, ազերիները արշաւեցին գրաւելու Լեռնային Ղարաբաղի կեդրոնը եւ  հարաւային շրջանները: Ղարաբաղցիները եւ Հայաստանէն անոնց օգնութեան եկած զինախումբերը  յամառ դիմադրութիւն ցոյց տուին թշնամիին: Ազրպէյճան  չյաջողեցաւ գրաւել Լեռնային Ղարաբաղը:

Դրութիւնը աստիճանաբար փոփոխութեան ենթարկուեցաւ  28 ապրիլ  1920-էն ետք, երբ Ազրպէյճանի  մէջ հաստատուեցան Խորհրդային կարգեր: Եւ որովհետեւ Ազրպէյճանը  դարձաւ Խորհրդային, իսկ Հայաստանը տակաւին կը պահպանէր  իր անկախութիւնը,  Խորհրդային  Ռուսիոյ ղեկավարութիւնը բացայայտօրէն պաշտպանեց  Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ Ազրպէյճանի նկրտումները: Հակառակ այս բոլոր վերիվայրումներուն  Լեռնային Ղարաբաղի հարցը մնազ անլուծ: Ան ստացաւ « վիճելի տարածութեան»  կարգավիճակ:

1  մայիս  1920-ին,  Խորհրդային Ռուսիոյ 11-րդ բանակի հրամանատարութիւնը Հայաստանի  հանրապետութենէն պահանջեց   դադրեցնել Խորհրդային Ազրպէյճանի դէմ  ռազմական  գործողութիւնները եւ  Լեռնային Ղարաբաղէն դուրս բերել  հայկական ուժերը: Հայերը  սկիզբը  հակադրուեցան, սակայն  հետագային տեղի  տուին  խորհրդային բանակին  ճնշումներուն:

11 մայիս  1920-ին,  Խորհրդային Ռուսիոյ  ղեկավարութիւնը որոշեց  զօրք մտցնել Լեռնային Ղարաբաղ: Փաստօրէն Խորհրդային իշխանութիւն  հաստատուեցաւ  Լեռնային  Ղարաբաղի մէջ:

2 դեկտեմբեր  (29  նոյեմբեր)  1920-ին, Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգեր  հաստատուելէ ետք, Ազրպէյճանի ղեկավարութիւնը (Յեղափոխութեան կոմիտէի նախագահ Նարիման Նարիմանով եւ արտաքին  գործերու  ժողկոմ Միրզա  Հուսէյնով) 30 նոյեմբեր 1920-ին ուղերձ մը հրապարակեց, ուր  «ողջունելով   եղբայրական հայ ժողովուրդին  յաղթանակը,  ջնջուած կը նկատէին  Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի  միջեւ  եղած   նախկին սահմանները:   Հռչակագիրը կը նշէր՝ Զանգեզուրի եւ  Նախիջեւանի գաւառները կը հանդիսանան Խորհրդային Հայաստանի անբաժան մասը, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի  «աշխատաւոր  գիւղացիութեան կը տրուի  ինքնորոշման իրաւունք»:

Նարիմանովի յղած  ուղերձին եւ Ռուսիոյ  Սոցիալ  դեմոկրատական բանուորական կուսակցութեան Կովկասեան  պիւրոյի  3 յունիս   1921-ին,– երբ արդէն Հայաստան վերահաստատած էր  խորհրդային կարգերը 2 ապրիլ 1921-ին,–  տեղի ունեցած նիստին որոշումէն  մեկնելով,  Հայաստանի Ժողովրդային կոմիտէն  Հայաստանի սոցիալիստական  հանրապետութեան անբաժանելի մասը յայտարարեց Լեռնային Ղարաբաղը: Նարիման  Նարիմանովի վերյիշեալ յայտարարութիւնը կը միտէր սիրաշահիլ եւ մեղմացնել  պոլշեւիկեան յեղափոխութեան դէմ հայերու դիմադրութիւնը: Անգամ  մը, որ  պոշեւիկները ամրացուցին  Կովկասի  մէջ իրենց դիրքերը,  խոստումները   վերանայուեցան…  շոգիացան:

Սակայն  ընդամէնը երեք ամիս ետք, Ազրպէյճանի  ղեկավարութիւնը ջնջեց  եւ հրաժարեցաւ այդ  որոշումէն: Նոյնինքն  Նարիմանովը, Սթալինը եւ  ուրիշներ  փոխեցին  իրենց դիրքը  եւ պահանջեցին, որ  Ազրպէյճանի կազմին մէջ մնայ Լեռնային Ղարաբաղը, ինչպէս նաեւ Նախիջեւանը:

Դարձեալ կը սկսէր  Լեռնային  Ղարաբաղի  հարցին  քաշքշուկը: Ռուսիոյ  Կոմունիստ  կուսակցութեան Կովկասի պիւրոյի  4 յուլիս  1921-ի նիստին ընթացքին, ձայներու  մեծամասնութեամբ  կ’որոշուի Խորհրդային Հայաստանի  կազմին մէջ պահել  Լեռնային Ղարաբաղը: Նոյն օրը  Թիֆլիս կը  ժամանէ   Սթալինը, դարձեալ նիստի  կը  հրաւիրէ  Կովկասեան պիւրօն:   Օր  մը ետք, 5 յուլիսին, առանց քննարկելու եւ  քուէարկութեան  ներկայացնելու Սթալինի հրահանգով  Ազրպէյճանի կազմին մէջ  կ’որոշուի պահել  Լեռնային Ղարաբաղը:

Ռուս-թրքական խարդաւանքը  շարունակուեցաւ յափշտակելով  Նախիջեւանը:

Հայատեաց Սթալինի եւ Նարիմանովի կամայականութեամբ եւ ահաբեկումներով  պատմական Հայաստանի անբաժանելի  մասերը՝ Ղարաբաղը եւ Նախիջեւանը, բռնի    Ազրպէճանին կցուեցան,  ոտնահարելով ազգերու  ինքնորոշման տարրական սկզբունքները եւ  հայ  ժողովուրդին  իրաւունքները:

Լեռնային  Ղարաբաղի բռնի կցումը  Ազրպէյճանի կազմին խիստ բացասական ազդեցութիւն ունեցաւ անոր ազգային կեանքի, տնտեսութեան զարգացման վրայ՝ բողոքի   հզօր ալիք յառաջացնելով անոր  բնակչութեան  մէջ:  Այս  բողոքներուն   հետեւանքով,  Յուլիս  1923-ին Ազրպէճանի կազմին մէջ մնալով հանդերձ,  Լեռնային Ղարաբաղը հռչակուեցաւ   ինքնավար մարզ, կեդրոն  ունենալով  Ստեփանակերտը:

Մէկ այլ ուշագրաւ երեւոյթ.  Խորհրդային Միութեան  կազմին մէջ մտնող  ութ  ինքնավար  մարզերէն  7-ին պարագային կը յիշատակուի անոնց  ազգային պատկանելիութիւնը,  մինչդեռ   Լեռնային  Ղարաբաղի պարագային՝  գիտակցաբար   չի յիշատակուիր…

Հետագային ազերիները    ինքնավար  Լեռնային Ղարաբաղի  մարզի  սահմանները որոշելու  ընթացքին,  միտումնաւոր կերպով  մարզի կազմէն դուրս  լքեցին  անոր լեռնային  հատուածները: Լեռնային Ղարաբաղը  զրկուեցաւ  Հայաստանի հետ  ընդհանուր սահման  ունենալու  կարելիութենէն:  Նենգ ազերիները ստեղծեցին  Լաչինի, Քելբաջարի, Ղուբաթլուի, Զանգելանի վարչական  շրջանները, որոնց հայ բնակչութիւնը  ստիպուած հեռացաւ: Փաստօրէն  Լեռնային  Ղարաբաղը մեկուսացուեցաւ Հայաստանէն եւ  համայն աշխարհէն: 1980-ականներու տուեալներով   հայ բնակչութեան թիւը   75 առ հարիւրի նուազեցաւ:

Լեռնային Ղարաբաղի   հերոս  ժողովուրդը  իր  ազգային, ցեղային   ինքնուրոյնութիւնը, դարաւոր հաւատքը  եւ մշակութային  աւադնութիւնները պահպանելու, ազատ   ինքնորոշուելու տարրական իրաւունքը  ձեռք բերելու, քաղաքակիրթ  աշխարհին մէջ   խաղաղ ապրելու պայքարն  է, որ  կը մղէ  այսօր թուրք-ազերի  ներխուժողներուն եւ  խուլ ականջ  ձեւացնող աշխարհին դէմ:

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here