Հայոց Ցեղասպանութիւնը Իրանեան Տեսանկիւնէ-թիւ 1

0
45

Ապտիւլ Համիտի Մասին Իրանեան Մօտեցում Մը  ՊԱՅՔԱՐ – 197

Յարութիւն Իսկահատեան-Պէյրութ

Ֆրանսացի անծանօթ հեղինակի մը «Վարք Սուլթան Ապտիւլ Համիտի Եւ Օսմանեան Կայսրութեան Կացութիւնը Նրա Օրօք» (Biography of Sultan Abdul Hamid and the Situation of the Ottoman Empire During His Reign) խորագրեալ գիրքը քննարկման նիւթ դարձած է իրանցի կիսապաշտօնական անձնաւորութիւններու կողմէ, սոյն գիրքին ֆրանսերէնէ պարսկերէն թարգմանութեան առիթով: Բնագիրը  ֆրանսերէն է եւ անծանօթ ֆրանսացի հեղինակը Ապտիւլ Համիտի ժամանակակիցն է, որ Օսմանեան արքունիքին մօտ եղած է: Այս գիրքին ներկայացումը եւ այլ իրանեան տեսակէտներ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին կը գտնենք հայրենի իրանագէտ Էմմա Բեգիջանեանի հեղինակած՝ «Իրանական Տեսակէտները Հայոց Ցեղասպանութեան մասին» գիրքին մէջ, որ խմբագրած է ՀՀ ԳԱԱ-ի թղթակից անդամ դոկտ. Ռուբէն Սաֆրաստեան եւ լոյս տեսած է հեղինակային հրատարակութեամբ Էտիթ Պրինթ տպարանէն, Երեւան, 2011, 163 էջ միջին չափի:

Նախ քան այս նիւթին քննարկման անդրադառնալը յիշենք, թէ ուշագրաւ է սուլթան Ապտիւլ Համիտի անհատականութեան մասին ֆրանսացի հեղինակին կարծիքը, որ  Էմմա Բեգիջանեան հետեւեալ ձեւով կը ներկայացնէ. «Գրքի նախաբանում ֆրանսացի հեղինակը նշում է, որ նա բնութագրել է սուլթանի անկայուն, հակասական բնաւորութիւնը եւ դրանից քաղաքական երկու կարեւոր հետեւութիւն արել՝ ա. Օսմանեան Պետութիւնը հլու հնազանդ է դարձել Գերմանիային, բ. Իսլամական ոյժն ու կարողութիւնը տարրալուծուել են երկրի ներսում եւ մահմետական այլ երկրներում: Նա ընդգծում է նաեւ, որ Ապտիւլ Համիտի սխալներից ու վրիպումներից շահել են երկու երկիր՝ Գերմանիան՝ Եւրոպայում ու Ասիայում, իսկ Անգլիան՝ Աֆրիկայում եւ Արաբիայում» (էջ 6):

«Վարք Սուլթան Ապտիւլ Համիտի Եւ Օսմանեան Կայսրութեան Կացութիւնը Նրա Օրօք» գիրքը պարսկերէնի թարգմանուած է իրանցի Մուհամմէտ Հասան խան Էթիմատ-օլ-Սալթանէի կողմէ 1895-ին: Մօտաւորապէս հարիւր տարի ետք Իրանի Արտաքին Գործոց նախարարութեան Քաղաքական եւ միջազգային հետազօտութիւններու գրասենեակի փաստաթուղթերու հրատարակման վարչութեան տնօրէն՝ Մուհամմէտ Հասան Քաւուսի այդ թարգմանութիւնը 1998-ին մշակած ու խմբագրած է, Իրանի այդ օրուան Արտաքին Գործոց նախարար՝ Քամալ Խարազիի հովանաւորութեան տակ: Վերջինս նոր հրատարակութեան յառաջաբանի հեղինակն է, որ կարեւորոլով երկրի մը ղեկավարի դերը այդ երկրի ճակատագրի որոշման մէջ, կ՛ըսէ. «Ուսումնասիրելով այսօրինակ կենսագրութիւնները, հասկանալի է դառնում, թէ ինչպէս մի երկրի, հասարակութեան ճակատագիրը տնօրինողների բնաւորութիւնը, խառնուածքը, անհատականութիւնը, նրա ընդունակութեան  եւ ուշիմութեան չափն ու խելամտութիւնը, կարող են որոշիչ դեր ունենալ տուեալ երկրի, ազգի եւ հասարակութեան երջանկութեան կամ դժբախտութեան ու մոլորութեան հարցում» (էջ 6):

Պարսկերէն հրատարակութեան խմբագիր Մուհամմէտ Հասան Քաւուսի ընդարձակ ներածութեամբ հանդէս կու գայ Հայոց պատմութեան եւ կոտորածներուն նկատմամբ կեցուածքներով: Էմմա Բեգիջանեան հետեւեալ ձեւով կ՛արտայայտուի անոր մասին. «Քաւուսի համառօտակի ներկայացնում է Օսմանեան Պետութեան պատմութիւնը՝ մինչեւ Մուսթաֆա Աթաթուրքի՝ իշխանութեան «օլիմպոսին» յայտնուելը, որտեղ փաստերի զգալի խեղաթիւրումներ կան ի վնաս հայերի» (էջ 7): Քաւուսի կ՛անդրադառնայ Թրքական Հանրապետութեան տարածքին վրայ պատմականօրէն եղած քաղաքակրթութիւններուն, յիշելով հիթիթները, ապա՝ ասորիներն ու լիտիացիները առանց յիշելու հայերը: Այս հարցին մասին Էմմա Բեգիջանեան կ՛ըսէ. «Իրանցի գիտնականը՝ Քաւուսին միայնգամայն անտեսելով պատմական Հայաստանի գոյութիւնն այդ տարածքում, որեւէ ակնարկ չի արել այդ մասին, փաստ, որն այլ կերպ, չես անուանի, քան պատմական ճշմարտութեան խեղաթիւրում: Իսկ այդօրինակ խեղաթիւրումներն առաւել կարեւոր բնոյթ են կրում, երբ դրանք անում է տուեալ երկրի ԱԳ նախարարութեանն առընթեռ հիմնարկութիւնը, իսկ այդ միտումը պայմանաւորուած է Թեհրան-Անգարա փոխառընչութիւններով՝ ի վնաս հայերի» (էջ 7): Սակայն եւ այնպէս Բեգիջանեան իրապաշտօրէն կ՛աւելցնէ. «Այդ փաստի խեղաթիւրման համար մեղքի առիւծի բաժինը մերն է. դրան նպաստել ենք մենք մեր անտարբերութեամբ, մեր լռութեամբ» (էջ 7): Աւելին՝ Բեգիջանեան կ՛ըսէ թէ Քաւուսի իր այս սխալ կարծիքը կը պահպանէ ամբողջ ներածութեան ընթացքին:

Էմմա Բեգիջանեան քաղելով Քաւուսիի ներածականէն, կը փոխանցէ Ապտիւլ Համիտի մասին անոր տպաւորոթիւններն ու արժեւորումը: Սուլթան Ապտիւլ Համիտ միապետը իր կեանքի, ստացուածքներու եւ Օսմանեան Պետութեան նահանգներուն մէջ ապստամբութիւններու վախէն մղուած, ամբողջ ոյժը իր ձեռքերուն մէջ կեդրոնացուցած էր ու հետեւաբար երկրին մէջ կը տիրէր ահ ու սարսափի մթնոլորտ: Ան լրտեսական համակարգը ընդլայնած էր անհամեմատօրէն եւ բացարձակ բռնապետութեամբ կ՛իշխէր: Երկրին բնակչութիւնը իշխանութեան դէմ ատելութեամբ լեցուած էր: Ապահովութիւնը խախտած էր եւ ոչ ոք միւսին վրայ վստահութիւն չունէր:

Յիշելէ ետք սուլթան Ապտիւլ Ազիզի օրերուն մէկ կողմէ թուրքերու եւ քիւրտերու, իսկ միւս կողմէ հայերու մէջեւ յարաբերական հանդարտութիւնը, երբ Ապտիւլ Ազիզ 1863-ին հայոց սահմանափակ ազատութիւն շնորհեց օտար պետութիւններու ճնշումին իբրեւ արդիւնք, Քաւուսի կը նկարագրէ Ապտիւլ Համիտի վատ վարուելակերպը հայոց հանդէպ, զայն վերագրելով Գերմանիոյ, Մեծն Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի ու Ռուսիոյ միջեւ տարակարծութիւններուն: Ֆրանսացի հեղինակը կ՛ըսէ. «Մեծ պետութիւններու Օսմանեան Պետութեան նկատմամբ որդեգրած քաղաքականութեան առաջին զոհը հայ ժողովուրդն էր, որը տարիներ ի վեր ձգտում եւ սպասում էր անկախութեան» (էջ 8):

Ապտիւլ Համիտ իր գահակալութեան առաջին տարիները հայեր նշանակած էր պետական բազմաթիւ բարձր պաշտօններու: Հետեւաբար արդէն 1890-ին հայերը մեծ հեղինակութիւն եւ ազդեցութիւն ունէին Օսմանեան Պետութեան մէջ ըստ Քաւուսիի: Սան Սթեֆանոյի եւ Պերլինի դաշնագիրները ստիպած էին Ապտիւլ Համիտին որպէսզի հայոց վիճակը բարելաւէր: Քաւուսի կ՛ըսէ թէ երբ Ռուսիա տեսաւ որ չի կրնար Օսմանեան Պետութեան մէջ բնակող հայերուն վրայ ազդեցութիւն ունենալ, զանոնք ռուսացնելու նպատակով, ան գրգռեց Օսմանեան Պետութիւնը եւ քաջալերեց զայն հակահայկական գործունէութիւն տանելու: Հայերը կառչեցան Մեծն Բրիտանիոյ եւ յուսացին որ անգլիացիները կ՛օգնեն իրենց յեղափոխական գործունէութիւն տանելու՝ նպատակ ունենալով անկախութիւնը: Սուլթանը այս բոլորէն տեղեակ, հայերը բնաջնջելու ծրագիր յղացաւ եւ սկսաւ զանոնք հալածել: Ան օսմանեան բանակին ծառայող քիւրտերը համախմբեց եւ յանձնարարեց անոնց հալածելու հայերը: Թուրք եւ քիւրտ վոհմակները 1894-ի աշնան գործի անցան Սասունի, Բաղէշի եւ Տիգրանակերտի հայոց դէմ: Սուլթան Ապտիւլ Համիտ հայերը կոտորելու բաւարար ժամանակ շահելու համար բողոքող եւրոպացիներուն առաջարկեց ջարդերը ուսումնասիրող յանձնաժողով ստեղծել: Քանի որ Ռուսիա եւ Մեծն Բրիտանիա խոր տարակարծութիւններ ունէին, այդ գործը ձախողեցաւ եւ մութ անկիւններու մէջ օսմանցիներու փափաքով ու ջանքերով հայոց կոտորածները «ներկայացուեցան իբրեւ թէ հայերն իրե՛նք են մեղաւոր ջարդերու համար» (էջ 10): Այս հարցին մասին Էմմա Բեգիջանեան կ՛ըսէ. «Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի օրոք հայոց ջարդերի պատասխանատուութիւնը, ըստ Քաւուսիի, եւրոպական մեծ տէրութիւններինն է, մասնաւորապէս՝ Ռուսաստանինը» (էջ 10):

Ըստ եւրոպական պետութեանց սեփական շահերուն, անոնք մերթ կը պահանջէին սուլթանէն բարելաւել հայոց վիճակը եւ մերթ կը լքէին հայերը իրենց բախտին: Էմմա Բեգիջանեան ասոր մասին օրինակ մը ներկայացնելով կ՛ըսէ թէ երբ անգլիական նաւերը Սեւ Ծով մտած էին, Գերմանիա Անգլիոյ եւ Ռուսիոյ միջեւ պատերազմի մը հեռանկարը տեսած էր եւ կը պատրաստուէր օգտուիլ այդ իրավիճակէն: Ֆրանսա նոյն այդ կացութենէն դժգոհ ըլլալով, սուլթան Ապտիւլ Համիտէն կը պահանջէ որոշ բարեփոխութիւններ կատարել յօգուտ հայոց:

Էմմա Բեգիջանեան կը նարկայացնէ Քաւուսիի եզրակացութիւնը. «Ապտիւլ Համիտի ոչ ճիշդ քաղաքականութիւնն անկման հասցրեց Օսմանեան Կայսրութիւնը: Քաւուսին ներկայացնում է նաեւ երիտթուրքերին, որոնք սուլթանին հարկադրեցին հեռանալ գահից» (էջ 11):

Քաւուսի Մուսթաֆա Քեմալի իշխանութեան գլուխ հասնելու պարագան եւ Թրքական Հանրապետութեան հիմնադրումը դրական ձեւով կը ներկայացնէ, կ՛ըսէ Բեգիջանեան, աւելցնելով թէ «հակառակ դէպքում կը հարուածէր թուրք-իրանական փոխյարաբերութիւններին» (էջ 12): Այս եւ նման պարագաներու համար Էմմա Բեգիջանեան կ՛եզրակացնէ. «Այլ կերպ ասած՝ բոլորը մշտապէս իրաւացիօրէն գրում եւ քաղաքականութիւն են վարում յօգուտ սեփական շահերի, ասել է թէ՝ հայերը սեփական ոյժից զատ եւ ոչ մէկի վրայ չպէտք է յոյս դնեն» (էջ 12):

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here