Հայրենիքը Եւ Արեւմտահայերէնը

0
66

ՅԱԿՈԲ ՉՈԼԱՔԵԱՆ

Խորհրդային Հայաստանի մէջ արեւմտահայ գրականութիւնը կը տպուէր նոր ուղղագրութեամբ եւ տեղ գտած էր միջնակարգի վերի կարգերուն մէջ: Արեւմտահայերէնը բարբառ համարելու թիւր պատկերացումը 1970-ականներէն սկսեալ կը վերանար, կը վերականգնէր արդի հայերէնի գրական մէկ տարբերակը ըլլալու անոր հանգամանքը, ճիգ կը նկատուէր անոր բառապաշարէն օգտուելու՝ թեթեւցնելու համար արեւելահայերէնի օտար բառերու բեռը, նոյնիսկ ձայներ կը լսուէին դէպի աւանդական ուղղագրութիւն քայլեր առնելու մասին:
Յետ անկախութեան շրջանին դռները աւելի բացուեցան: Սփիւռքահայ հրատարակութիւններ երեւցան գրախանութներուն մէջ, սկսան աւանդական ուղղագրութեամբ գիրքեր հրատարակուիլ, սփիւռքահայ գրողներ իրենց գործերը սկսան հրատարակել նաեւ Հայաստանի մէջ, արեւմտահայերէնով ու աւանդական ուղղագրութեամբ ուսումնասիրական յօդուածներ սկսան տեղ գրաւել Հայաստանի գիտական մամուլին մէջ: Արեւմտահայ գրականութիւնը շարունակեց տեղ գրաւել միջնակարգի վերի կարգերուն մէջ նոյն տարողութեամբ, 11-րդ կարգին լեզուի պատմութեան շրջագիծէն ներս անդրադարձ եղաւ արեւմտահայերէնին, աւելի կարեւորը՝ համալսարանի բանասիրական բաժանմունքին մէջ երկրորդ կամ երրորդ կարգերուն մատուցուեցաւ արեւմտահայերէն դասանիւթը անկախաբար կամ իբրեւ արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի զուգադրական քերականութիւն, հայրենի լեզուաբաններ հրատարակեցին արեւմտահայերէնի դասագիրքեր, աւանդական ուղղագրութեան ուղեցոյցեր, արեւմտահայերէնի բառարաններ եւ այլն: Բանասիրական թեքումով մագիստրոսական կարգերու մէջ եւս արեւմտահայերէնը ներկայութիւն մը դարձաւ:
Սփիւռքը բարձրաձայնեց աւանդական ուղղագրութեան վերականգնումի հարցը: Հայրենի մտաւորականներ եւս ձայնակցեցան: Սակայն մտաւորականներու մեծամասնութիւն մը դէմ կեցաւ ու արգելափակեց քննարկումներու ընթացքը: Բազմաթիւ պատճառներով հայրենիքը պատրաստ չէր արմատական փոփոխութիւններ ընելու այդ հարցին մէջ, բայց լայնօրէն օրակարգի նիւթեր դարձան արեւմտահայերէնի ուսումնասիրութեան, պահպանման, զարգացման, արեւելահայերէն-արեւմտահայերէն մերձեցման հարցերը: Սփիւռքի նախարարութեան համար ասոնք դարձան օրակարգային նիւթեր, բայց գործնականօրէն երբեք չձեւաւորուեցաւ այնպիսի գաղափար, թէ հայրենիքը ինչպէ՛ս կրնար իր սահմաններէն ներս գործնականօրէն մասնակցիլ արեւմտահայերէնի պահպանման գործին:
Հայրենադարձութեան ու մանաւանդ սուրիահայերու Հայաստան տեղափոխուելու իրականութեան դիմաց աշխուժացաւ սփիւռքի, հայրենադարձութեան եւ հայրենադարձուողներու կեանքի պայմաններուն, ընտելացման եւ արգագաղթի ուսումնասիրութեան մթնոլորտը: Բազմաթիւ գիրքեր ու յօդուածներ նիւթ կը դարձնեն սուրիահայերը «ինտեկրել»ու եւ «ադապտացիա»ի ենթարկելու գործընթացները: Այս շրջագիծին մէջ ամեն նիւթի մասին կը խօսուի՝ խոհանոց, հասարակական յարաբերութիւններ, քաղաքական մօտեցումներ, կեցութեան եւ ապրուստի հարցեր, տնուորելու դժուարութիւններ, արեւելահայերէնի իւրացման հարցեր, բայց գրեթէ ոչինչ՝ արեւմտհայերէնի հետ հայրենադարձուողներու կապի եւ անկէ խզման պարագային՝ տեղի ունեցած ներքին ցնցումներու մասին:
Բայց լեզուի առնչութեամբ մեծագոյն անտարբերը հիմա Հայաստան ոտք դրած պաշտօնական Սփիւռքն է: Սփիւռքեան մեր բոլոր կառոյցները Հայաստանի մէջ հաստատ ներկայութիւններ են հիմա. հոս են ՀՅԴ-ն, Համազգայինը եւ ՀՄԸՄ-ը, Ռակ-ը եւ Թէքէեան մշակութային միութիւնը, ՍԴՀԿ-ը ու Նոր Սերունդը, ՀԲԸՄ-ը, հոս է Աւետարանչականը, կաթողիկէ եկեղեցին,Մխիթարեան Միաբանութիւնը: Ասոնց առջեւ բաց են Հայաստանի Հանրապետութեան բոլոր դռները, Ազգային ժողովէն մինչեւ կառավարութիւն:
Ու առաջին հարցումը, որ կու գայ միտքս՝ այդ ինչպէ՞ս եղաւ, որ հայրենադարձուելէ ետք անոնց հարիւրամեայ աշխատանքի փորձը իրենց համար զերոյի հաւասարեցաւ Հայաստանի մէջ: Արեւմտահայերէնը, աւանդական ուղղագրութիւնը եւ առհասարակ արեւմտահայ մարդու ինքնութեան արժէքները արժէք ըլլալէ կը դադրի՞ն Հայաստանի մէջ: Ինծի համար ինքնաստորնացում է այն փաստը, որ Սփիւռքեան մեր քաղաքական գործիչները, խմբագիր-խմբագրապետները հայրենի բեմին վրայ չես գիտեր ինչու կը փորձեն արեւելահայերէն խօսիլ: Ի՞նչ է, չհասկցուելու վախէ՞ն կը տառապին: Հայրենադարձ հաստատութիւնները հոս արեւմտահայերէնի առնչութեամբ յստակ կեցուածք չեն ցուցաբերեր: Առանձին, մասնակի նախաձեռնութիւնները պիտի դատապարտուէին ու դատապարտուեցան ձախողութեան: Պարբերաբար կրկնուող գիտաժողովներն ու խորհրդաժողովները օրօր երգեցին: Սա համազգային հարց է, որ իր ձեւակերպումը պէտք է ունենար տեղ մը, վերերը: Սփիւռքեան կառոյցներու հայաստանեան թեւի մեր պատգամաւորները նման խնդիր դրի՞ն Ազգային ժողովին առջեւ: Կրթական նախարարութիւնը այդ գետնի վրայ քաղաքականութեան մը մշակումը առաջարկե՞ց կառավարութեան, կառավարութիւնը քայլեր առա՞ւ. անպայման կրնան արդարանալ, բայց իրողութիւնը այն է, որ մէջտեղ գործ չկայ:

Աւելի դառն է, որ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը տէր ըլլալով հանդերձ արեւմտախօս հսկայ շրջանակի մը թեմական իշխանութիւններուն՝ այս երեւոյթի քննարկման առաջարկ չբերաւ կառավարութեան, մեր ժողովուրդի ինքնութեան հակադիր երեսներու մերձեցման նպատակով խորքային ռազմավարութեան մը անհրաժեշտութիւնը չառաջադրեց Հայրենիքի հանրութեան: Կարծես խորհրդային տարիներու լեզուկապութեան դատապարտուած ենք բոլորս այս հարցով:
Մինչդեռ կարելի է շատ բան ընել, նուազագոյնը՝ արեւմտահայերէնի նկատմամբ համազգային արժէքի մը ընկալումը ձեւաւորել եւ ոչ թէ երկու լեզուներու լուրջ հակադրութեան ծառայող կեցուածքներ ընդունիլ: Սփիւռքի մէջ մենք ունէինք այդ ընկալումը արեւմտահայերէնի նկատմամբ: Մեր մանկապարտէզներուն մէջ իսկ փոքրիկները կ’արտասանեն արեւելահայերէն, նախակրթարաններու ընթերցարաններուն մէջ կը կարդան արեւելահայերէն ու լեզուական դոյզն տարբերութիւնները կ’ընկալեն տեղւոյն վրայ կատարուող վերածումներով, ինքնուրոյն կը կարդան Թումանեանի «Գիքոր»ը, Ղազարոս Աղայեանը, յետոյ՝ Րաֆֆի «Խենթ»ը, Շիրազն ու Պարոյր Սեւակն ու Սիլվա Կապուտիկեանը, Մուշեղ Գալշոյեանը: Ինչո՞ւ…Որովհետեւ արեւելահայերէնը մեր լեզուին անբաժանելի մասն է, հայրենիքի եւ մեր ազգի մէկ մեծ հատուածի լեզուն, ինչպէս գրաբարն է մերը: Արեւելահայերէնը ազգային արժէք է: Մինչդեռ հոս՝ Հայաստանի մէջ, սերունդին հետ արեւմտահայերէնի շփումը կը սկսի միջնակարգի վերի կարգերուն միայն եւ մասնագիտական հետաքրքրութիւններ գոհացնելու նպատակով՝ միա՛յն համալսարանի մէջ: Այդպէս՝ ԱՐԵՒԵԼԱՀԱՅ ՆՈՐԱՀԱՍ ՍԵՐՈՒՆԴԻՆ ՀԱՄԱՐ ԳԻՏԱԿՑԱԿԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺԷՔԻ ՎԵՐԱԾՈՒԵԼՈՒ ՈՒՇԱՑԱԾ ՊՏՈՒՂ ԿԸ ԴԱՌՆԱՅ ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԸ, ՈՐ ԽՈՐՔԻՆ ՄԷՋ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺԷՔ Է ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔ ԵԿԱԾ ՍՈՒՐԻԱՀԱՅԵՐՈՒՆ, ԱՅԼԵՒ ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՆԵՐՈՒՆ ԵՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ ԱՆՀԱՏԻ ՀԱՄԱՐ: ԱՅԴ ԱՐԺԷՔԷՆ ՄԵՐ ՆՈՐԱՀԱՍ ՍԵՐՈՒՆԴԸ ԶՐԿԵԼԸ ՅԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ ՊԷՏՔ Է ՆԿԱՏՈՒԻ: Արդ, ինչո՞ւ Հայաստանի մէջ չ’օգտագործուիր Սփիւռքի փորձը, ինչո՞ւ արեւմտահայերէնը չի մտներ հայրենի հիմնական դպրոցի ընթերցարաններուն մէջ: Օրինակ, քսան դասէն գոնէ չորսը ըլլայ արեւմտահայերէն: Հոս շատ ու շատ կարեւոր է ընտրութիւնը, լեզուական իւրայատկութիւններու կիզակիտումը, փոքրիկը թող կարդայ, ապա արտասանէ իր լեզուով՝ արեւելահայերէն: Յետոյ չորրորդ կարգէն ետք արեւմտահայ գրութիւնները բերել աւանդական ուղղագրութեամբ, իւրաքանչիւր նիւթի մէջ ուղղագրական օրինաչափական մէկ պարագայ ի մի բերելով (Օրինակ՝ բառասկիզբի Յ-ն, օրինակ՝ բառամէջին ձայնաւորէ առաջ ու-ն իբրեւ վ): Դպրոցականը նախակրթարանի մէջ կ’ընտելանայ արեւմտահայերէնին, պապիկին ու մամիկին խօսած լեզուին ինչ ըլլալը կը հասկնայ, այդպիսի հրատարակութիւններէն չի խրտչիր ու աւանդական ուղղագրութիւնը անյաղթահարելի բան մը չի տեսներ, այլ անոր միջոցով կը վերակենդանացնէ իր շուրջ գտնուող պատմական յուշարձաններու արձանագրութիւնները, աւելի վաղ տարիքին կ’ընտելանայ սփիւռքեան հրատարակութիւններուն, հայերէնը իր ամբողջ հարստութեամբ ընկալելու ինքնածին հետաքրքրութիւններու յագուրդ կու տայ: Ու ամենէն կարեւորը՝ կը զգայ, որ ասիկա հայերէնի այն տարբերակն է, որով կը խօսին ու կը գրեն իր ազգակիցները Սփիւռքի մէջ:
Ասով մէկտեղ ըսենք, որ արեւմտահայերէնի պահպանման, իւրացման ու զարգացման գործը ամենէն առաջ ու ամենէն վերջ Սփիւռքի պարտականութիւնն է, անով պայմանաւորուած է Սփիւռքի գոյատեւումը, անով պայմանաւորուած է Սփիւռքի կենդանի կապը հայրենիքին հետ: Կարելի չէ պատկերացնել, որ լեզուի ամբողջական կորուստէն մէկ երկու-սերունդ ետք «Մեր հայրենիք» երգող սերունդ գտնուի մեր հայրենիքի սահմաններէն դուրս ու հայրենիքը ապրի «օտար ամայի ճամբէքի վրայ»:

 

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here