Բառագիտական (5)

0
87

  Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան

  1. Լ եւ ղ

          Հայ լեզուաբանները բաւական յոգնեցնող  զոյգ մը կը կազմէ մեսրոպեան Լ եւ Ղ տառերու արտասանութիւնը: Ո՛չ ներկայիս, ուր անոնք շատ յստակ ու տարբերակուած կ’արտասանուին. Լ կ’արտասանուի լեզուի  յառաջամասով, իսկ Ղ կ’արտասանուի բոլորովին հակառակը՝ լեզուի յետնամասով, այլ խօսքով՝ իրարմէ բոլորովին տարբեր ու անշփոթելի  հնչիւններ են ասոնք ներկայիս եւ փարսախներով հեռու իրարմէ:

Սակայն միշտ այսպէս պարզ ու յստակ չէ եղած:

*   *   *

Մենք գիտենք, որ Մեսրոպ հայերէնի իւրաքանչիւր հնչիւնի յատկացուց  մէկ ուրոյն տառ,  եւ իւրաքանչիւր տառի յատկացուց մէկ ուրոյն հնչիւն: Այս յատկութիւնն ալ մեսրոպեան այբուբենը  կը դարձնէ ամենայաջողներէն մէկը, քանի իր այս  յատկութեան շնորհիւ ամէն շփոթ կը վերնայ   արտասանութեան ու գրութեան միջեւ:

Այս յատկութեան շնորհիւ ալ մեր նախնիները շատ դիւրին կը գրէին հայերէնը,  քանի գրու թիւնը գրեթէ մեքենական  վերարտադրութիւնն էր արտասանութեան:

Տիպար այբուբենը ահա ա՛յս է:

Ասով հանդերձ կան իրողութիւններ, որոնք ունին խանգարիչ հանգամանք մը:

Եւ արդարեւ:

Մեսրոպի օրով կատարուած տառադարձութիւններուն մէջ յունական, ասորական եւ պարսկական L տառերը հայերէն մերթ տուած  են Լ եւ մերթ՝ Ղ:

Օրինակ՝

—Յունական բառեր՝ գալլոս (ներքինի), զմելին, աղկիոն, աղեկատ:

—Ասորական բառեր՝  լումայ, տարմալ (տոպրակ), աբեղայ, գաղութ:

—Պարսկական բառեր՝ բլբուլ, լաչակ, կաղամբ, լեղակ[1]:

Ուրեմն այս փոխառութեանց մէջ երեւցող մեսրոպեան Լ եւ Ղ տառերուն դիմաց փոխատու լեզուներուն մէջ ունինք նոյն ու մեկին Լ հնչիւնը կամ տառը:

Հիմա, հարցերը,  որոնք պարբերաբար  կը  կը ծագին,  հետեւեալներն են.

ա)Մեսրոպ իրապէս տարբերութիւն մը դրա՞ծ էր այս երկու տառերու արտասանութեան միջեւ:

Ենթադրելի է, որ այո, քանի որ մենք ունինք բառազոյգեր, որոնց նշանակութիւնները    միայն Լ-ի  ու Ղ-ի  շնորհիւ կը տարբերին. օրինակ՝ գոլ եւ գող, խալամ եւ խաղամ,  կալ եւ կաղ, շիլ եւ շիղ եւ այլն. ասոնց իմաստները պիտի  զանազանուէին, շնորհիւ արտասանութեան տարբերութեան:

բ) Շատ բարի. եթէ   տարբեր կ’արտասանուէին Լ եւ Ղ տառերը, հապա ինչո՞ւ օտար բառերու L տառերը մերթ Լ-ով ու  մերթ Ղ-ով  կը տառադարձէին, քանի այդ լեզուներուն մէջ Լ կ’արտասանուի միայն մէ՛կ ձեւով:

գ) Իսկ եթէ տարբերութիւն չունէին Լ եւ Ղ հնչիւնները , հապա ի՞նչ պէտք ունէր Մեսրոպ այս մէկ հնչիւնին համար երկու տարբեր տառեր հնարելու, ինչ-որ բոլորովին անհեթեթ խճողում է:

*   *   *

Այս հարցերը շատ աւելի կը խճճուին , երբ նկատի առնենք, որ հայերէնի մէջ կան արմատներ, որոնք հաւասարապէս Լ-ով ու Ղ-ով կը գրուած են. օրինակ՝

ջիլ եւ ջիղ՝ ջլապինդ-ջղագար

ծալ եւ ծաղ՝ ծալապատիկ-ծաղարան

այլ եւ այղ

թոյլ եւ թոյղ (հետագային՝ թող)

նշոյլ եւ նշոյղ

Այս նոյն երկւութիւնը կը գտնենք օտար բառերու տառադարձութեան մէջ եւս. օրինակ՝ յունա-լատինական Lampas  բառը հայերէն հաասարապէս տուած է լամբար եւ ղամբար. օրինակ՝ «Աաւօտ լուսոյ»-ի մէջ ունինք՝ «Ղամբարամբ լուսոյ, Ղեկավար ճարտար, Ղօղեալս ամրացո՛»: Լաւ, լամբար-ը հասկցանք, այս ղամբարը ուրկէ՞ կու գայ: Այսպիսի շփոթեցուցիչ շատ օրինակներ կան տակաւին:

Այս հարցերը, ինչպէս ըսինք, ատենը մէյ մը գլուխ կը ցցեն,  կը քննուին, ինչ-որ լուծում ստացած ըլլալու պատրանքը կը ձգեն՝ առանց սակայն իրապէս լուսաբանելու առեծուածը, որ  ատեն մը կը լռէ, այո, սակայն…հասարակաց հաւանութեան չ’արժանանար եւ վերստին քննութեան  կ’արժանանայ:

 

2.Առտուա՞յ, թէ՞ առտուան

Հարցասէր բարեկամ մը կը հարցնէ, թէ այս երկուքէն ո՞րն է ճիշդը:

Ահա մօտաւորապէս այն պատասխանը, որ տուի իրեն:

Աւանդականօրէն ճիշդը եւ ընդունուածը առտուան ձեւն է, եւ մեր դասագիրքերուն մէջ՝ գրաբար թէ աշխարհաբար, «ուայ» հոլովում չէ նշուած:

Այս մասնիկը կը գտնենք ընդհանրապէս ժամանակ ցոյց տուող անուններու  ետին՝ օրուան, ժամուան, առտուան, իրիկուան, ամսուան, տարուան, երէկուան, այսօրուան, վաղուան, ժամուան, անգամուան  եւ այլն եւ կը կազմեն սեռական-տրական հոլովները:

Ծանօթ.– Ոմանք չեն վարանիր ըսելու նաեւ պահուան, որ շատ տգեղ ու անբարեհունչ է, որքան ալ պահ ժամանակի անուն ըլլայ: Կ’ըսենք հիմակուան, սակայն չենք ըսեր վերջուան, ետքուան, այլ հարց թէ…ըսողները չեն պակսիր: Միւս կողմէ՝ չենք ըսեր  մահուայ, այլ միայն մահուան:

Սակայն ամէն բան այսքան յստակ, պարզ ու կարգին  չէ:

Հայերէնը ի վաղուց անտի պայքարած է բառավերջի «ն» բաղաձայնին դէմ ու կը փորձէ չքացնել զայն. օրինակ՝ զմելին եղած է զմելի, ապարանջան կը ջանայ ըլլալ ապարանջա(յ), հարսն, մատն, ամառն, ձմեռն…ասոնք բոլոր կորսնցուցած են իրենց  ն-երը՝ հարս, մատ, ամառ, ձմեռ: Այս ձգտումին գլխաւոր թիրախներէն մէկը ուան մասնիկն է. եթէ արեւմտահայ ինտելիգենցիան կ’ըսէ այսօրուան, վաղուան…ռամիկը հակամէտ է միահամուռ ըսելու այսօրուայ, վաղուայ, երէկուայ, կէսօրուայ  եւ բոլոր մնացեալները:

Արեւելահայերէնի մէջ կը տիրէ տարբեր կացութիւն մը:

Ի տարբերութիւն մեր բարբառին՝ արեւելահայերէնը գոյականի հոլովումին մէջ կը զանազանէ սեռականն ու տրականը. օրինակ՝ արեւելահայերէնի մէջ  ծառի սեռական է, ծառին տրական է,– այսպէս ալ բոլոր գոյականները:

Գալով ուան մասնիկին, ապա ՝

—սեռականի մէջ ան ուայ (վա) է. օրինակ՝ օրուայ, վաղուայ, երէկուայ եւ այլն:

—տրականի մէջ ան ուան է. օրինակ՝ օրուան, վաղուան, երէկուան[2]:

Ճիշդ ե՞րբ յառաջացած է այս ջրբաժանը մեր երկու բարբառներուն միջեւ– չեմ գիտեր, երկար հետազօտութիւններու կը կարօտի: Կրնամ ըսել  այսքանը, որ  անցեալին  այսպէս չէր.  օրինակ Սայաթ-Նովա ունի հետեւեալ  կիրարկութիւնը՝

Չունիմ վաղուան[3] քաղցր փառքս…

Վաղուան-ը այստեղ սեռական հոլով յատկացուցիչ   է, բայց ահա  կը կրէ ուան եւ ոչ թէ ուայ(վա), ինչ որ պիտի ընէր արդի արեւելահայը:

Եզրակացութիւն

Ուրեմն, ուան մասնիկի «ն» հնչիւնը ըստ էութեան կորսուած է ընդհանուր հայերէնի մէջ,  սակայն ան կը քաշքշուի դպրոցական քերականութեան ծանօթ արեւմտահայ խաւին ճիգերով  միայն  եւ այս ընթացքով ան դատապարտուած է դանդաղ ու վերջնական մահուան:

 

[1] Այս բառին բնօրինակը պարսկեէնի եւ այլ լեզուներու մէջ lelak է, որուն առաջին L-ը հայերէն տուած է Լ, իսկ երկրորդ L-ը տուած է Ղ: Ինչո՞ւ…

[2] Այս պարագային բառավերջի «ն»-ն կ’ընկալուի իբրեւ որոշիչ յօդ:

[3] Վաղուան կը նշանակէ անցեալի, երբեմնի:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here