Հայերէնը կը զուարճանայ (1)

0
300

            Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան

 

***Մաքրոնի շուտալուտ այցելութիւնը Լիբանան…

—Ի զուր պիտի փնտռէք ձեր բառարաններուն մէջ այս շուտալուտ կոչուած մարգարիտը, որուն հեղինակն է արեւմտահայ շնորհալի խմբագիր մը: Շատ որոշ է անոր տրամաբանութիւնը. ինչո՞ւ մօտ կրնայ տալ մօտալուտ, իսկ շուտ պիտի չտայ...շուտալուտ:  Այո՜, արեւմտահայ լեզուաբանին համար, ներողութիւն՝ խմբագիրին պիտի ըսէի,– թող որ  արեւմտահայ ամէն խմբագիր տեսակ մը  լեզուաբան ալ է,– անկարելի բան չկա՜յ. վաղը ուրիշ մը կրնայ ըսել՝ հեռու-հեռալուտ, երրորդ մը՝ վեր-վերալուտ, չորրորդ մը՝ վար-վարալուտ…եւ այսպէս շարունակ՝ առանց մտածելու,– ի՞նչ պէտք կայ…մտածելու, երբ կարելի է թերթ խմբագրել առանց մտածելու ալ,– որ հայերէնը լուտ կոչուած ածանց մը չունի, որպէսզի աջ ու ձախ փակցնենք զայն:

Ջահուկեան հետեւեալ ձեւով կը բացատրէ մօտալուտ-ին յառաջացումը. մօտ ածականը կրկնութեամբ տուած է մօտամօտ,– ինչպէս՝ զան-զանազան,  մեծ-մեծամեծ, չար-չարաչար,–  սա  դարձած է  մօտամուտ,– ինչպէս մենք ալ կ’ըսենք՝ մարդ-մուրդ, մանր-մունր, վայ-վույ,– որ իր կարգին հնչիւնափոխուելով տուած է մօտալուտ: Ուրեմն՝

մօտ… > մօտամօտ…> մօտամուտ…> մօտալուտ

          Այլ խօսքով՝ այստեղ ածանց թուող լուտ-ը հեռաւոր մօտ մըն է:

Այս հաշուով՝ շուտալուտ պիտի նշանակէ շուտամօտ, հեռալուտ-ը՝ հեռամօտ, վերալուտը՝ վերամօտ, վարալուտը՝ վարամօտ…կրնայ լեզուն այսպէս ճոխացնել ու   խճողակի  վերածել մի՛այն…արեւմտահայ  խմբագիրը:

 

***1895-ի ջարդէն ետք գիւղացիները ոչ հագուելիք, ոչ անկողին եւ ոչ ալ  հաց ունէին ուտելու («Հասկ», 4-5, 2020, էջ 204):

Անշուշտ  ըմբռնելի է, թէ ի՛նչ կ’ուզէ ըսել այս նախադասութիւնը գրող տառապակոծ հայորդին, սակայն չի բաւեր, որ նախադասութիւն մը ըմբռնելի ըլլայ. շատ բաներ մենք կրնանք ըմբռնելի դարձնել զանազան նշաններով,  շարժումներով , ճիչերով  ու ծամածռութիւններով, ինչպէս  կ’ընեն ու զիրար կը հասկնան …համրերը, որոնք նախադասութիւն իսկ չեն կազմեր, ա՛լ ուր մնաց, թէ ճիշդ  կազմեն:

Գրաւոր խօսքը, մանաւանդ երբ ան  պատկառելի հաստատութեան մը պաշտօնաթերթն է, պէտք է նաեւ խնամուած ու ճիշդ ըլլայ ըստ ձեւի եւս:  Ինչ որ պարագան չէ, դժբախտաբար:

Տեսնենք, թէ ինչո՛ւ:

1.Նախ կը գտնենք բառային սխալ կիրարկութիւն մը. հագուստը կը հագնինք, չենք հագուիր. ուրեմն՝ պարտէինք գրել՝ հագնելիք:

2.Բերուած նախադասութիւնը, այնպէս ինչպէս շարադասուած են անոր բառերը, քերականօրէն կը նշանակէ,  որ հագուելիքը, անկողինը  եւ հացը  հաւասարապէս ուտելու կը ծառայեն, ուտելու  առարկաներ են  երեքն ալ:

Այո՜, երբ ձեր ծիծաղը վերջ գտնէ,  նորէ՛ն կարդացէք օրինակը ու պիտի անդրադառնաք իրողութեան, որուն հապճեպ ընթերցումի առթիւ չենք անդրադառնար, եւ յանցաւոր չենք, քանի գրողը ի՛նք ալ չէ անդրադարձած:

Այս ամբողջ թիւրիմացութեան պատճառը  ուտելու բառին սխալ տեղադրումն է. ան դրուած է նախադասութեան աւարտին եւ այդ պատճառով ալ  ալ կը վերաբերի թէ՛ հագուելիքին, թէ՛ անկողինին, թէ՛ հացին.  մինչդեռ ան պէտք է դրուէր  հաց բառին ճի՛շդ  առջեւը:

Սա՛պէս՝ «1895-ի ջարդէն ետք գիւղացիները ոչ հագուելիք, ոչ անկողին եւ ոչ ալ  ուտելու հաց ունէին»:

Այս շարադասութեամբ՝ ուտելու առարկայ կը դառնայ մի՛այն հացը:

Այսքանը՝ ըստ ձեւի, այսինքն՝ ըստ քերականութեան:

3.Հիմա քիչ մը աւելի պիտի խորանամ՝ անոնց համար, որոնք կ’ուզեն աւելի առաջ երթալ  եւ աւելի խստապահանջ ու նախանձախնդիր են  իրենց ոճին:

Բերուած օրինակին մէջ համադասուած են՝  հագուելիք, անկողին, (ուտելու)  հաց:

Ասոնց կը պակսի համադասութեան հիմնական մէկ  յատկանիշը, որ համասեռութիւն ըսուածն է: Այս համադասութիւնը  համասեռ   չէ: Այսինքն՝ զայն կազմող բառերը  նոյն տեսանկիւնէն ու տարողութեամբ չեն բնորոշեր հասկացութիւնները. հեղինակը հագուստ ըսելու փոխարէն՝ ըսած է հագուելիք,   իսկ յաջորդը կոչած է անկողին՝ փոխանակ կոչելու պառկելիք,  երրորդն ալ կոչած է հաց՝ փոխանակ կոչելու ուտելիք:

Ինչպէ՞ս համասեռ դարձնել այս համադասութիւնը:

Ունինք երկու միջոց.

ա) հագնելիք  –   պառկելիք  –  ուտելիք

          բ)  հագուստ     –   անկողին    –  հաց

Իր ոճը խնամողը պիտի ընտրէ ասոնցմէ մէկը կամ միւսը:

Իսկ աւելի ճաշակաւորը պիտի ընտրէ երկրորդը. ինչո՞ւ,–  որովհետեւ որքան կարելի է պէտք է խուսափինք դերբայները իբրեւ գոյական գործածելէ, այսպիսիները՝ հագնիլ, հագած, հագնելիք, շատ կը ծանրացնեն, կը ծանծաղեցնեն մեր խօսքը, եւ դժբախտաբար արեւմտահայ խմբագիրը պինդ կառչած է ասոնց, — հետեւեցէ՛ք «Ազդակ»-ի քաղաքական էջերուն ու կը տեսնէք,որովհետեւ  մեր արդի գրողները շատ հեռու են ոճաբանական նրբութիւններու իմացութենէն եւ առ հասարակ մտքերնուն ալ չեն անցըներ  սրբագրել այդ թերին:

4.Անդին կը գտնենք տակաւին ոճաբանական ե՛րկրորդ թերութիւն մըն ալ, այսինքն՝ երկրորդ  անհամասեռութիւն մը. արդարեւ, բաղդատենք՝

հագուելիք –  անկողին  –  ուտելու հաց

          Համադասութեան առաջին երկու անդամները պարզ՝ միակի բառեր են, երրորդը՝ երկբաղադրիչ   բառակապաապցութիւն  մըն է: Այս առումով պէտք է նմանապէս միատեսակ ըլլան անոնք:

Այսինք՝ եթէ պիտի ըսենք ուտելու հաց,– ինչպէս ըսուած է,– ապա պարտէինք նաեւ ըսել՝ հագնելու հագուստ, պառկելու անկողին:

Ընդունելի, սակայն ուսանելի  լուծում մը չէ այս.  ծանծաղ բառակապակցութիւններ են երեքն ալ:  Հագուստը կրնայ մի՛այն հագնելու ըլլալ, ինչպէս անկողինը՝ պառկելու, հացն ալ՝ ուտելու: Այլ խօսքով՝ աւելորդ են՝ հագնելու-ն, պառկելու-ն, ուտելու-ն:

Այս բոլորը նկատի առած՝ կ’ակնկալէինք «Հասկ»-ի մէջ կարդալ.

«1895-ի ջարդէն ետք գիւղացիները ոչ հագուստ, ոչ անկողին եւ ոչ ալ  հաց ունէին»:

Ինչ որ լռելեայն կը նշանակէ՝ հագնելիք, պառկելիք եւ ուտելիք չունէին:

*   *   *

Անշուշտ  բոլորս ալ հակում ունինք ըսելու՝ «Եղբա՛յր, հիմա բան-գործ ձգած ասանկ պարապ բաներո՞վ ժամավաճառ  պիտի ըլլանք, ժամանա՞կը գտար. տառապած ազգ ենք, Եղեռն ու Սիպիր տեսեր ենք, իսկ հիմա ալ Արցախ…Փաշինեան…Մանուկեան…Ալիեւ…»:

Եւ  բոլորս ալ իրաւունք ունինք: Ի մասնաւորի՝ խմբագիրները, որոնք հիմա ազգին յառաջամարտիկները դարձած են ի հայրենիս եւ ի սփիւռս. այնքան ըսելիք ու գրելիք ունին:

Մինչ լեզուն միշտ կրնայ սպասել, ան վարժ է սպասելու:

Այո, բայց որքա՞ն, մինչեւ ե՞րբ եւ մինչեւ ո՞ւր:

[email protected]                                                                       Արմենակ Եղիայեան

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here