Տարեփակի Խոհեր. Պիտի Վերականգնենք Մեր Երթը` Պատմութեան Եւ Աշխարհագրութեան Մայրուղիներուն Վրայ (Գ.)

0
288

ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Արտաքին Կալուածներ

Շատ խօսուեցաւ եւ կը խօսուի Հայաստանի (հետեւաբար նաեւ` Արցախի) արտաքին յարաբերական շարժումներուն մէջ արձանագրուած նահանջերուն, մինչեւ իսկ որոշ գիծերու բոլորովին չէզոքացման մասին: Իրականութիւնները մեծ չափով կը հաստատեն այս նշումները, թէեւ պէտք չէ արհամարհել, որ հոս ալ ի զօրու է քաղաքական խաղի օրէնքը:

Արտաքին կեանքի մասին խօսելու համար պէտք է նկատի ունենալ առ նուազն երկու օղակ. Ա) Երեւցող` միջպետական յարաբերութիւնները, գործակցութիւնները, հակադրութիւնները, եւ Բ) Միջպետականէն անդին տարածուող` սահման եւ երկիր-հայրենիք չճանչցող ուժերուն տիրակալութեան դաշտերը, հորիզոնները (աւելորդ չ՛ըլլար անգամ մը եւս արձանագրել, որ երկիրներ եւ պետութիւններ, մեծ կամ փոքր, առաւել կամ նուազ չափով ենթակայ են նման ուժերու հաշիւներուն, քնահաճոյքներուն, որքան ալ որ անընդունելի ըլլան անոնք, նկատուին վնասաբեր. այսօրուան աշխարհի դառն իրականութիւններուն մաս կը կազմեն անոնք եւ կը հարկադրեն, որ իտէալականութիւնը հետապնդուի… ոտքերը գետին դնելով):

Հայաստան մօտաւորապէս 30 տարիէ ի վեր անկախ պետութիւն է (շեշտենք, որ պետութիւն եւ իշխանութիւն տարբեր հասկացողութիւններ են): Անկախ Հայաստանը ունի միջազգային ճանաչում, դժբախտաբար աւելի քան 25 տարի առաջ իրողական անկախութիւն շահած Արցախը չհասաւ նման ճանաչումի: Հայութեան համար, արցախեան պայքարի առաջին օրերէն իսկ, Արցախն ու Հայաստանը ՄԻԱՑԵԱԼ էին, եւ այս իրականութիւնը արտայայտութիւն գտաւ արցախեան շարժումի այն ցոյցերուն, երբ ամբողջ ժողովուրդը կը բացագանչէր «ՄԻԱՑՈՒՄ»: Պատերազմէն առաջ, նաեւ անկէ ետք, բարեկամ թէ հակադրեալ, վերապահ թէ կարեկից, կը մնայ այն ճամբուն մէջ, որ Արցախը կը ճանչնայ իբրեւ ազերիական հող, մինչդեռ հայկական քաղաքական միտքին ու դիւանագիտութեան համար տարրական յաջողութիւն պիտի ըլլայ պատմական ճշմարտութիւնները տեղ հասցնելու, Արցախի հայութեան պատկանելիութիւնը ամրագրելու թէ՛ պետական ու միջազգային միաւորներու մակարդակին, եւ թէ՛ մանաւանդ մամուլին եւ մտաւորականներու, գիտնականներու, պատմագէտներու եւ արուեստագէտներու լծակցութեամբ (չմոռնանք նաեւ մարզիկները): Եւ ահա հոս է, որ կը շեշտուի դիւանագիտութեան կենսական ուժն ու դերը, իբրեւ յենարան` հողը պաշտպանող բանակին ու պետական այլ մեքենաներու:

Հայաստան անդամ է ՄԱԿ-ին, միջազգային բազմաթիւ խմբաւորումներու, եւրոպական դաշինքներու, մասնաւորաբար Ռուսիոյ նախաձեռնութեամբ կազմաւորուած պաշտպանական-ապահովութեան ու տնտեսական «կաճառներու»: Նախկին Խորհրդային Միութեան դաշտէն դուրս եկած Հայաստանը բնականաբար պիտի փորձէր (եւ իրեն իրաւունք վերապահէր) բացուելու աշխարհին, ստեղծելու բարեկամական աւելի լայն յարաբերութիւններ: Այս տարրական իրաւունքը կիրարկելու համար իշխանութեան ղեկին գտնուողը պէտք է զգայուն ըլլայ շրջանային եւ միջազգային նրբութիւններու հանդէպ, ուշադիր ըլլայ, որ նոր բարեկամութիւններու ստեղծումը վնաս չբերէ գրպանիդ մէջ եղող բարեկամներուդ (պայման չէ, որ դուն ըլլաս ուրիշին գրպանին մէջ), մանաւանդ զգայուն ըլլաս, թէ դրացիդ, դաշնակիցդ եւ վաղեմի բարեկամդ ինչպէ՛ս կը դիտեն քու քայլերդ (սա նաեւ չի նշանակեր ենթակայ ըլլալ դրսեցիներուն բոլոր նկատումներուն):

Հայաստան միշտ չէ յաջողած դրական հաւասարակշռութիւն պահպանել մօտակայ եւ հեռակայ գործակիցներու եւ դաշնակիցներու հետ: Պատերազմի օրերը ցոյց տուին, թէ դիւանագիտական-քարոզչական մեքենաները որքա՜ն ետ ինկած են աշխարհի քայլերէն: (Պարզ օրինակի մը համար. Երբ Ֆրանսայի մէջ հայ երիտասարդներ արդարօրէն ճամբաներ կը փակէին ազերիական յարձակումին վրայ ուշադրութիւն կեդրոնացնելու համար, ոեւէ մէկը չմտածեց, որ կարելի էր նոյն օրերուն միանալ նոյնինքն ֆրանսացիները հարուածող թրքատիպ ահաբեկիչներու դէմ ֆրանսացիներու ցոյցերուն: Նոյնը` այլուր):

Միւս կողմէ, յարաբերութեանց գետնի վրայ, ձախորդութիւններու յաջորդած բարեշրջումներ բարիք եւ յաղթանակներ բերած են Հայաստանին ու Արցախին: Վերջին պատերազմէն ետք բաւական հիմնաւորեալ կերպով (հոս ալ ստուգելի եւ անաչառ քննարկումի ենթարկելի շատ բան կայ) կը խօսուի այն մասին, որ Հայաստան չէ կրցած լիարժէքօրէն պահպանել իր աւանդական կապերն ու գործակցութիւնը Ռուսիոյ եւ Իրանի հետ, «հաւկիթները տարբեր կողովներու մէջ դնելու» բարեմիտ մօտեցումով, պատճառ դարձած է, որ ունեցած հաւկիթներէն շատեր ջարդուին ու փճանան: Մանաւանդ կորսուին արցախեան հաւկիթներ, վտանգուին մայր Հայաստանի կարգ մը ձուերն ալ: Հետեւաբար դաշնակիցներու, պետութիւններու եւ միջազգային խմբաւորումներու հետ յարաբերութեանց վերանայումը կը հարկադրէ ճիշդ գնահատել անմիջական շրջապատի եւ աշխարհի ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ, նպաստաբեր եւ վնասաբեր կողմերուն ինքնութիւնը ճշդել առարկայական կերպով, հեռու` այսինչին կամ այնինչին հանդէպ «սիրելի է, ատելի է»-ի զգացականութենէ: Բնականաբար այս մօտեցումը չի կրնար տարածուիլ Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի վրայ, որոնք պէ՛տք է տեսնենք, որ ճամբայ ելած են, եւ` աւելի քան մէկ դարէ ի վեր, Հայաստանը ի սպառ վերցնելու ծրագիրներով, հետեւաբար անոնց հետ բարի դրացնութեան, առեւտրական-տնտեսական յարաբերութիւններու պատրանքները չեն կրնար անցնիլ ինքնախաբէութենէ անդին (պէտք է դէմ կանգնիլ նաեւ նման պատրանքներ դուրսէն սնուցանողներուն, ինչպէս որ ըրինք փրոթոգոլներուն դէմ):

Կրկնենք: Նոր բարեկամներու որոնումն ու ապահովումի չի կրնար ըլլալ ու պէտք չէ ըլլայ ի հեճուկս անցեալի բարեկամներու (նոյն աղբիւրէն կը բխի, ներքին գետիններու վրայ, անցեալի բոլոր իրագործումներն ու ազգօգուտ գործ ընողները արհամարհելու, անտեսելու եւ անգործութեան մատնելու վարքագիծը): Եթէ մէկ կողմէ կարեւոր է անսալ Խրիմեան Հայրիկի` «Երկաթէ շերեփ»-ի անժամանցելի պատգամին, միւս կողմէ` պէտք չէ մոռնալ, որ Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրով որոշ երաշխիքներու խոստումը ջրիկ դարձաւ Պերլինի մէջ, երբ բազմաթիւ խոհարարներու վստահուեցաւ մեր Դատին պաշտպանութիւնը: Այս ըսելով` չենք ուզեր ամբողջական կասկածի տակ դնել կամ աղբանոց նետել Արցախի անկախութեան ճանաչման ուղղութեամբ (հոգ չէ թէ` ուշացած եւ, ստեղծուած պայմաներուն մէջ քիչ մը երեւակայական հնչող) քայլերը, այլ անհրաժեշտ է յառաջդիմութիւն արձանագրել համաշխարհային քաղաքականութեան համալսարանին մէջ` տեսնելու, թէ հայկական նաւը ինչպէ՛ս կրնայ նպաստաւորուիլ այս կամ այն հովերէն, այնպէս մը, որ այդ հովերը զիրար չխաչաձեւեն, առագաստ մը ուռեցնելու պահուն չպատռեն այլ առագաստներ:

Ինչպէս հպանցիկ ակնարկութիւն մը ըրինք նախապէս, պէտք է տեսնենք եւ ըմբռնենք, թէ այսօրուան աշխարհի դէպքերուն վրայ ինչպիսի՜ ազդեցութիւն ունին այն քիչ երեւցող ուժերը, որոնք խորքին մէջ կը կառավարեն պետական իշխանութիւնները: Այլ խօսքով, պէտք է ունակութիւնը ձեռք բերել` թափանցելու պետական իշխանութիւններու վարագոյրներու ետին, ձեւերը գտնել հասնելու այդ իրողական ուժերը շարժող լծակներուն: Սա կը հարկադրէ լուռ դիւանագիտութիւն, լուսարձակներէ հեռու աշխատանք: Խորքին մէջ մեր դիմաց կայ հերքիւլէսեան գործ, որովհետեւ վարագոյրներու յետին բեմին տիրապետողը… նիւթական շահն է, անոր կու տան «ռազմավարական շահեր» անունը եւ կը գործածուին այս կամ այն երկիրը ստրկացնելու: Մենք մեր մորթին վրայ կրեցինք նման շահերու ազդեցութեան տարողութիւնը, նաեւ` պատերազմէն առաջ, եւ գիտենք, որ, օրինակի համար, Պաքուէն դէպի արեւմտեան աշխարհ երկարող խողովակներէն հոսող քարիւղը շատ աւելի արժէք ունի, քան` թրքական ու իսրայէլեան անօդաչուներու, արգիլեալ զէնքերու զոհ գացող ազատամարտիկին ու քաղաքային բնակչութեան կեանքը, ստացուածքը, արիւնը: Նման կացութեան մէջ հայկական պետութեան ղեկին նստողին դերը կրնայ թուիլ «անկարելի առաքելութիւն», սակայն ահա հոն է, որ կը շեշտուի «համալսարանական քաղաքականութիւն» վարողի արժանիքը: Չմոռնանք, որ մեր վիճակը, կացութիւնը, առանձնայատուկ ըլլալով հանդերձ, եզակի չէ:

Թուրքիան` Գլխաւոր Թիրախ

Միջազգային բեմին արտաքին ու ներքին ծալքերուն իմացութիւնը ծնունդ կու տայ նոր հորիզոններու, որոնք յաճախ կը տեսնենք եւ, սակայն, այդ ուղղութեամբ բաւարար գործ չենք տեսած, չենք տեսներ ցարդ: (Մեզի համար շատ աւելի գերակշիռ կարեւորութիւն ստացած են ներքին հակաճառութիւններն ու հակամարտութիւնները, քան թէ` ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՀԵՏ ՔԱՅԼ ՊԱՀԵԼՈՒ հրաւէրը): Ամէնէն պարզ եւ անմիջական իրականութիւնը հետեւեալն է. Թուրքիա (եւ իր դաշնակից-կամակատարները) այսօր գործադրութեան ճամբու մէջ դրած են նոր-օսմանականութեան ծրագիրները, որուն հարուածներէն մէկն ալ իջաւ Արցախի վրայ, կը սպառնայ Հայաստանին` սկսելով հարաւէն:

Եթէ հայութեան քաղաքական միտքը անսայ ժամանակակից աշխարհի թելադրանքներուն, մեր ընթացքը կրնայ բարեփոխութիւն ապրիլ: Ներքին հակամարտութիւնները, խաղաղութեան թէ պատերազմի օրերուն, այլապէս կրնան «բնական» նկատուիլ, սակայն կայ արտաքին որլորտի մէջ աշխատանքի գիծ մը, գիծեր, որոնց շուրջ վէճ ու հակադրութիւն աններելի են: Նշեցինք արդէն. ունինք հիմնական թշնամի մը, որուն դէմ պէտք է ուղղուած ըլլան մեր քաղաքական ու դիւանագիտական բոլոր ճիգերը, անոնց շուրջ պէտք է միանան (միացած ըլլային) բոլոր ձեռքերը, հիմա, երբ ուժական բազուկը որոշ տեղատուութիւն արձանագրած է: Այս աշխատանքին թիրախները պիտի ըլլան ո՛չ միայն նոյեմբերեան համաձայնագիրին շրջումը (եւ մեր միտքէն պէտք է հանենք այն, որ եղածը վերջնական է, անյեղլի: Պատմութեան մէջ չկայ համաձայնագիր, որ մասամբ կամ հիմնովին վերատեսութեան ենթարկուած չըլլայ, պայմանաւ որ անարդարութիւնը յեղաշրջելու կամք եւ ներուժ պէտք է ունենալ, եթէ չկայ, անյապաղ կուտակել): Արցախի մէջ եւ Հայաստանի սահմաններուն վրայ տեղի ունեցող անընդունելի զարգացումները հալած իւղի պէս պէտք չէ կլլել եւ գլուխ ծռել անարդար տնօրինումներու դիմաց: Կարելի չէ մոռնալ ու անտեսել այն, որ Արցախի հարցին ԽԱՂԱՂ ԼՈՒԾՈՒՄ հետապնդող ԲՈԼՈՐ ԿՈՂՄԵՐԸ յստակ դարձուցած են, որ Ազրպէյճանի կողմէ ուժի գործածութեամբ պարտադրուած «լուծումը» չի գոհացներ որեւէ կողմ, եւ ո՛չ միայն մեզ` հայերս, հետեւաբար պէտք է փնտռել ու գտնել այն լարերը, որոնց վրայ պիտի յօրինուի մեզ արդարութեան հասցնող համանուագը:

Աւելի՛ն. Պէտք է մեր ռատարները նախկինէն շատ աւելի զգայուն դարձնենք եւ շատ աւելի լայն բանանք` տեսնելու, թէ Թուրքիոյ ինքնագլուխ քայլերուն եւ տնօրինումներուն, ոճրային քաղաքականութեան դէմ ինչպիսի՛ ալիքներ սկսած են բարձրանալ թէ՛ Ռուսիոյ, թէ՛ Եւրոպայի, թէ՛ Միացեալ Նահանգներու եւ ամերիկեան այլ երկիրներու, եւ թէ՛ մեր անմիջական դրացիին` Իրանի եւ քիչ մը աւելի արեւելք ինկող հսկային` Չինաստանի մէջ (նաեւ այլուր): Գիտենք, որ Ռուսիա իր պատճառները ունի Թուրքիան (ու Ազրպէյճանը) դարպասելու, Միացեալ Նահանգներն ու Արեւմուտքը, նաեւ արեւելքցիները որոշ շահակցութիւններ ունին Թուրքիոյ հետ, սակայն պէտք է տեսնել նաեւ միւս իրականութիւնները, այն, որ նոյն այդ ուժերն ու շրջանակները միանուագօրէն հաշտ աչքով չեն դիտեր նոր-օսմանականութեան արտայայտութիւնները: Սա երազ կամ ցնորածին հաշիւ չէ, այլ մաս կը կազմէ ժամանակակից աշխարհի քաղաքական աշխարհագրութեան: Էրտողանի եւ այլոց կայսերականութիւնը Թուրքիան ուշ կամ կանուխ պիտի տանի պայթումի, ինչպէս որ եղաւ 100 տարի առաջ… Հետեւաբար մեր կիսովին խորտակուած նաւուն վերականգնումը եւ մեր առագաստներուն ըստ այս հովերուն պարզումը հրամայական է եւ յետաձգում չճանչցող մարտահրաւէր: Այդ ընելու համար չի բաւեր «հիմա ասկէ աւելին չենք կրնար ընել»-ները, բողոքի ցոյցերն ու արդար ընդվզումի արտայայտութիւնները, այլ կենսական է, որ մեր դիւանագիտութիւնը, իր հայրենի եւ համասփիւռքեան թեւերով, Հայ դատին նման ցանցերով, վերստին թռիչք առնէ եւ հետամտի մեր թշնամին նահանջի մատնելու: Դարձեալ նշենք. այսօրուան վիճակով եւ իշխանութեան ցուցաբերած տրամադրութիւններով, սա կը թուի ցնորական, անկարելի, սակայն հարց տանք. ե՞րբ է եղած, որ մենք չենք նաւարկած ուժգին հոսանքներու դէմ, ունեցած ենք ընկրկումներ, սակայն նաեւ յաջողած ենք անկարելին կարելի դարձնել, մասամբ կամ այլապէս: Ուրիշներ ալ ըրած են նոյնը. արձանագրենք Եգիպտոսի, Լիբանանի, Վիեթնամի եւ այլոց նախընթացները (միշտ ալ ի մտի ունենալով իւրաքանչիւին իւրայատկութիւնը):

Արտաքին գիծերու վրայ մեր տանելիք աշխատանքը, ինչպէս նշեցինք արդէն, պէտք է դուրս բերուի ներքին հակադրութիւններու եւ հակամարտութիւններու ոլորապտոյտէն, մանաւանդ պէտք է ճկունութեամբ վերջ դնել բացայայտ կամ քողարկուած այն կամակատարութեան, որոնք մեր իշխանութեան կը պարտադրուին «դուրսեր»-էն (շեշտենք. «Դուրս»-ը մէկ չէ):

Եզրակացութիւն

Կարելի է երկար խօսիլ այն կալուածներուն եւ ուղիներուն մասին, որոնք իբրեւ մարտահրաւէր` կը տարածուին յետ-նոյեմբեր 10-ի Հայաստանին, Արցախին եւ համայն հայութեան դիմաց:

Վիթխարի աշխատանք կայ կատարելիք, եւ առաջին քայլը պիտի ըլլայ մեր այժմու վիճակին ամբողջական իրազեկումը, գիտակցումը` մեր կրած կորուստին, նաեւ` հաւատքը (ո՛չ զգացական մօտեցումով), որ հակառակ մեր սահմանափակ ուժերուն, կրնանք ՇԱՏ ԲԱՆ ընել, բացասական «երթը» կասեցնել եւ մեր շոգեկառքը վերադարձնել ազգային շահերու եւ իրաւունքներու հետապնդման ուղիին:

Հայաստան ու համայն հայութիւնը կը գտնուին դառն, բայց նաեւ յուսատու նշոյլներով իրականութիւնները, կարելիութիւնները տեսնելու հրամայականին դիմաց: Բարեշրջում իրականացնելու համար պէտք է իրարու դիմաց բանալ ականջները, կամք ցուցաբերել` զիրար հասկնալու, զիրար համոզելո՛ւ ազգային շահերու բիւրեղացման եւ հետպնդման միջոցներուն շուրջ: Որեւէ խորտակուած շէնք կամ ոլորտ վերականգնելու համար կը դիմուի պատերը քար առ քար վերստին շարելու աշխատանքին, առանց որ կողմերէն մէկը կամ միւսը, գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար, քանդէ ուրիշին շարածը, անտեսէ կամ արհամարէ ուրիշին կարողութիւնը:

Ու երբ այսօր կը խօսուի ազգային միասնականութեան եւ փրկութեան կառավարութեան մը մասին, ամէն բանէ առաջ կենսական է, որ պատասխանատուութեան վրայ բերուին մասնագէտներ, ներքին ու արտաքին յարաբերութիւններու մէջ փորձառուներ, կապեր ունեցողներ, որպէսզի վերջ տրուին իրերամերժութեան եւ անձնակեդրոնութեան այն մրցավազքերուն, որոնք կարծէք թէ անուղղակի ժառանգ հասած են խորհրդային տարիներէն: Բնականաբար կարելի չէ երեւակայել, որ երկիրը այս վիճակին մատնողն ու այս կացութեամբ բաւարարուող-համոզուողը տալիք չունի նորին: Թող ո՛չ ոք ունենայ այն պատրանքը, որ կրնայ առանձինն, միանձնեայ ձեւով երկիրը դուրս բերել այս խորխորատէն, այլ ձեռքերու միացումը պէտք է ճամբայ ելլէ այն գիտակցութեամբ եւ համոզումով, որ միացեալ ճիգերը անմիջական ապագային կրնան սպասուած արդիւնքներուն չհասցնել մեզ, սակայն մեր ընելիքին եւ իրագործելիքին պատասխանատուութեան բաժնեկից պիտի ըլլանք բոլորս, իշխանութիւն թէ անոր դէմ դիրք բռնած կողմեր, ճամբայ պիտի ելլենք երկար շունչ քաշելով եւ աննահանջ կորովով:

Անմիջական թիրախը պիտի ըլլայ Արցախի մէջ մեր ունեցած կորուստներուն վերականգնումը, որովհետեւ գաղտնիք չէ, որ Արցախը կարեւոր հիմնաքար է Հայաստանի պահպանումին համար, նաեւ մեկնակէտ` վերատիրանալու մեր այն իրաւունքներուն, որոնք ահաւասիկ հարկադրաբար եւ դաւադիր կերպով կը լուսանցքայնանան վերջին պատերազմին եւ զայն կանխող դէպքերու հետեւանքներուն ազդեցութեան տակ:

Մենք իրաւունք չունինք ընկրկելու մեր Դատին, արդար իրաւունքներուն իրականացման ճամբուն վրայ, միայն պարտութիւն եւ սուգ ժառանգելու վաղուան սերունդներուն: Արցախը 25-30 տարի առաջ ազատագրողները, իսկ անոնցմէ առաջ` Սարդարապատ եւ այլ յաղթանակներ կերտողները ընդմիշտ չեն կրնար քնացուիլ: Ինչ որ պիտի իրականացնենք, պիտի ընենք մեր բազուկներով, առանց մոռնալու, որ մեզի օգնութեան կը հասնին միայն այն ատեն, երբ մեր բազուկները վերջնականապէս վար չենք կախած եւ վճռած ենք երթը շարունակել Պատմութեան ու Աշխարհագրութեան մայրուղիին վրայ:

Այս կամքը ժամանակով չէ սահմանափակուած, այլ պայմանաւորուած է մեր արթնութեամբ, հանճարին թելադրած ինքնավստահութեամբ եւ ճիշդ տեսլականներու բիւրեղացումով, նաեւ` այն ըմբռնողութեամբ, որ կ՛ապրինք յարափոփոխ աշխարհի մը մէջ, ուր մեզի ի նպաստ փոփոխութիւնները կրնան տեղի ունենալ մօտիկ կամ քիչ մը հեռու ապագային, իսկ մեզի կը մնայ չմնալ հլու հանդիսատեսի աթոռին, այլ` ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆ բերել բարենպաստ պայմաններու կերտումին:

19 դեկտեմբեր 2020
(Շար. 3 եւ վերջ)

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here