Հայերէնը կը զուարճանայ (13)

0
257

Արմենակ Եղիայեան

1.Լեզուական աւետիս

Այսօր՝ 7-3-21, քառորդ ժամուան մէջ յաջորդաբար ապրեցայ հրճուանքի երկու  պահեր, ինչ  որ մեծ շռայլութիւն մըն է այն կացութեան մէջ, ուր կը գտնուի հայերէնը:

Երկու բարեկամներ, կարծես խօսքը մէկ ըրած ըլլային, իրենց առաքումին մէջ ունէին կարենալ բայի ճիշդ գործածութեան մէկական օրինակ, որ ահաւասիկ.

***Չեն գտած իրենց գոյութեան համար նոր կռուան մը, յանուն որուն աշխուժանալ կարենան…(Միհրան Քիւրտօղլեան):

***Լծուինք ստեղծարար աշխատանքի՝ վերականգնել կարենալու համար ինչը դեռ կարելի է վերականգնել (Գէորգ Եազըճեան):

Ենթադրելի է, որ ուրախութիւն տիրեց նաեւ երկինքի մէջ, ուրկէ Մեսրոպ ուշի -ուշով եւ ընդհանրապէս սրտի խոր ճմլումով կը հետեւի հայերէնի յօշոտումին:

 

2.Քրէական

Բարեկամ մը կը հարցնէ, թէ ի՛նչ կը նշանակէ քրէական եւ ի՛նչ ծագում ունի այս բառը:

«Քրէական» կը նշանակէ բանտարկութեան ենթակայ, դատապարտելի,–այս է բառիս արդի նշանակութիւնը, որ խորքին մէջ փոխաբերութիւն մըն է, քանի բուն նշանակութիւնը ուրիշ է եւ մոռցուած է:

Ուրեմն կարգով երթանք, բացատրենք նախ բուն իմաստը, ապա փոխաբերականին յառաջացումը, որովհետեւ ամէն փոխաբերութիւն, որքան ալ հեռանայ բուն իմաստէն, շատ սերտ, խորքային կապ մը կը պահէ  իր ծագումին  հետ:

Բառիս արմատն է քուրայ  (քուրայ>քրայ>քրէ), որ կը նշանակէ փուռ, փուռի այն տեսակը, որ կը ծառայէր մետաղ հալեցնելու կամ  կաւէ անօթներ թրծելու:

Քուրան  վաղ անցեալին շատ սերտ առնչութիւն ունէր հանքին հետ, կը հաստատուէր հանքին կից եւ կը ծառայէր հալեցնելու  հանածոն, հանքին արտադրածը:

Այս բոլորը տեղի կ’ունենային աշխատանքային շատ աննպաստ, դաժան  պայմաններու մէջ, այս պատճառով ալ մարդիկ ընդհանրապէս կը խուսափէին հանքի եւ անոր կից քուրայի մէջ աշխատելէ, որ է՝            քրէագործութենէ:  Սակայն ամէն պետութիւն մեծ կարիք ունէր հանքէն  քաղած բարիքին՝ մետաղին, որ ոսկի, արծաթ, պղինձ կամ երկաթ էր սովորաբար:

Այս խուսափումը պատճառ դարձաւ, որ պետութիւնները տնօրինեն յատուկ պատիժ մը, որ քրէագործութիւնն էր. ուրեմն ծանր  յանցանք գործողները, փոխանակ խուցի մը մէջ բանտարկելու, կը դատապարտէին  ծառայելու հանքերու մէջ՝  քրէագործութեան:

Ասոնք կը կոչուէին քրէագործներ:

Քրէական  յանցանք եզրով ալ կը բնորոշուէր այն ծանր յանցանքը, որուն պատիժը հանքերու մէջ ծառայութիւնն էր:  Սակայն ժամանակին հետ ան հոմանիշ դարձաւ տաժանակիր աշխատանքի, որ անպայման հանքագործութիւնը չէ  այլեւս:

Քրէական յանցագործը, պարզ է, կը նշանակէ քրէական յանցանք գործած անձը՝ քրէագործը:

Ունինք մինչեւ անգամ քրէագէտ եզրը, որ, անշուշտ հանքագէտ չի նշանակեր, այլ  այն  իրաւաբանը, որ մասնագէտ է քրէական յանցանքներու մէջ:

Այլեւ՝ քրէական դատարան, որ կը  դատէ  ծանրակշիռ ոճիրները:

Քրէական գործ, հայց, որ ներկայացուած է քրէական դատարանին եւ որուն կը պատկանի տուեալ ոճրը  դատելու  իրաւասութիւնը:

Ծանօթ.—Այս պարագային ոճիր-ը անպայման մարդասպանութիւն չի նշանակեր, այլ որեւէ ծանրակշիռ յանցանք, որուն ստուգապէս կը սպասէ խիստ պատիժ:

 

3.Մեղադրել, ամբաստանել, զրպարտել

Մեր իրականութեան մէջ այս եզրերը յաճախ սխալ  կը կիրարկուին:

***Մեղադրել կը նշանակէ որեւէ հանրօրէն անցանկալի նկատուած արարք վերագրել, դնել մէկուն անձին վրայ՝ ուղղակի կամ միջնորդուած ձեւով: Տուեալ արարքը կը կոչուի մեղադրանք: Մեղադրանքի   առարկայ կրնայ դառնալ առօրեայ-կենցաղային որեւէ արարք՝ պարտականութեան մը չկատարումը, խոստումի մը չյարգումը, պարտազանցութիւնը, անարգանքը,  գողութիւնը, ոճիրը, այլ խօսքով՝ որեւէ երեւոյթ, որ անընդունելի կը նկատուի, կը վնասէ մարդոց ու մերժելի է ընկերութեան կողմէ:

Մեղադրանքը  պարտաւորութեան  տակ չի դներ մեղադրուող անձը, մինչեւ որ հաստատուի անոր յանցաւորութիւնը:

***Ամբաստանել կը նշանակէ ենթադրեալ մեղադրանքը վստահիլ   որեւէ իրաւասու ատեանի մը դատողութեան՝ ակնկալութեամբ վճիռի մը, որ պիտի պատժէ մեղադրուող անձը բանտարկութեամբ եւ կամ հատուցումով մը: Ատեանը կրնայ հաստատել այդ մեղադրանքը, եւ այս պարագային ենթական կը նկատուի յանցաւոր, իսկ արրաքը՝ յանցանք, կամ մերժել մեղադրանքը եւ անպարտ արձակել ենթական:

Թեհլիրեան ոճիր գործած էր, սակայն գերմանական ատեանը անպարտ արձակեց զինք՝ մերժելով անոր յանցաւորութիւնը:

Այնքան ատեն որ յանցաւորութեան  հաստատումը տեղի չէ ունեցած իրաւասու ատեանի մը կողմէ, գործուած արարքը «յանցանք» չի կոչուիր, այլ կը մնայ մեղադրանքի  ծիրին մէջ: Ուրեմն՝ կ’ամբաստանենք մեղադրանքով մը եւ ոչ թէ յանցանքով մը:  Անհեթեթ  է «ամբաստանել յանցանքով» մը բառակապակցութիւնը, որ դժբախտաբար շատ կը կիրարկուի մեր մէջ:

Օրինակ՝ չ’ըսուիր. «Թորոսը գողութեան յանցանքով ամբաստանեց Մարկոսը»: Ո՛չ: «Թորոսը գողութեամբ մեղադրեց Մարկոսը»: Թորոսին ըրածը մեղադրանք մըն է մինչեւ այն պահը, ուր  իրաւասու ատեան մը փաստերու հիմամբ հաստատէ, որ Մարկոսին արարքը գողութիւն է, որմէ ետք միայն ան կը կոչուի «յանցանք», եւ պատժելի է այդ նոյն ատեանին կողմէ:

Բաղդատել հետեւեալ երկուքը, որոնք նոյն լուրը կու տան՝ նոյն օրը.

—Գերմանացի երեսփոխանը մեղադրուած է Ատրպէյճանէն կաշառք ստանալու մէջ:

—Գերմանացի երեսփոխանը ամբաստանուած է Ատրպէյճանէն կաշառք ստանալու յանցանքով:

Ճիշդ լրագրողը, անշուշտ, առաջի ՛նն է:

***Զրպարտել կը նշանակէ   վերագրել մէկուն   որեւէ մեղադրանք, որուն հեղինակը չէ ան: Այս վերագրումը կրնայ ըլլալ անգիտակից՝ ենթադրական, կամ գիտակցուած՝  վնասելու միտումով կատարուած:

Անգիտակից կամ ենթադրական  զրպարտութիւնը սխալմունք կամ մոլորութիւն  մըն է:

Գիտակցուած զրպարտութիւնը չարամտութիւն է  եւ ընդհանրապէս պատժելի է իրաւասու ատեանի կողմէ՝ նայած անոր տարողութեան:

*   *   *

Մրցոյթ7. Լրացո՛ւր կէտադրութիւնը, ջնջէ աւելորդ բառը եւ կատարէ շարադասական ճշգրտումը.

«Այն սակաւ պարէնը որ ունի շատ արժէքաւոր է եւ որ պիտի ծառայէ դիմագրաւելու նոր հաւանական սով մը»:

Կը տրոհենք «որ ունի»,  աւելորդ է երկրորդ «որ»-ը,  «նոր» կը մօտենայ «սով»-ին:

Ուրեմն՝ «Այն սակաւ պարէնը, որ ունի, շատ արժէքաւոր է եւ  պիտի ծառայէ դիմագրաւելու հաւանական նոր սով մը»:

Ճիշդ պատասխանած են՝ Ցոլակ Ապտալեան, Հայկ Իւթիւճեան, Եփրեմ Թոքճեան, Արմէն Պաղտոյեան, Շաքէ Գրոկան, Արմենակ Աւագեան, Լեւոն Շառոյեան, Մանուէլ Ֆարաճեան, Յովիկ Աթոքեան, Վրէժ-Արմէն Արթինեան, Պերճ Տէր Սահակեան::

*   *   *

Մրցոյթ 8.   Ինչպէ՞ս կը վերադասաւորես բառերը հետեւեալներուն.

            —Այս միջադէպը կը հաստատէ օր ըստ օրէ աճող  հրեաներու ազդեցութիւնը:

—Պարզապէս  օդակայանը քաղաքի կեդրոնէն  35 քմ հեռու է:

—Գոնէ այս երեք անչափահասներէն   իմ քովս մնար կրտսերը:

— Ան այնպիսի նախնիներէ մնացած ու արեան մէջ անցած ատելութիւն մը ունի, որ կուրցուցած է զինք:

—Կարծես իրենց պայմանները ամենեւին այնքան բրտութեամբ  բանաձեւող  ցուցարարները չեն անդրադառնար, թէ ի՛նչ մեծ չարիք  կը պատճառեն ազգին:

[email protected]

 

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here