ՏԽՈՒՐ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐ  ՍԱՍՈՒՆԻ 1904-Ի  ԳՈՅԱՄԱՐՏԻՆ  ԼՈՅՍԻՆ ՏԱԿ

0
299

ԱՀԱՐՈՆ  ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ ՊԱՅՔԱՐ 220

Ապստամբութիւ՞ն էր արդեօք  Սասունի   1904-ի գոյամարտը, թէ՞  ինքնապաշտպանութիւն:

Սասունի աշխարհագրական  դիրքը  որոշ  անկախութիւն մը պահպանելու կարելիութիւն ընծայած  էր անոր քաջարի բնակիչներուն:  Սասունը  դարձած էր  ազգային-ազատագրական պայքարի կարեւոր  ոստաններէն  մէկը՝  ֆետայիներու կեդրոնավայրը:

Ձախողելով ընկճել  սասունցիներու 1894-ի ապստամբութիւնը՝  օսմանեան  կառավարութիւնը նոր յարձակումի  ծրագիր մը  մշակեց  եւ     քանի մը զօրանոց  սկսաւ կառուցել Սասունի շրջակայքը:  Խարբերդէն, Տիարպեքիրէն  վաշտեր  շարժեցան դէպի  Մշոյ դաշտ եւ Սասուն: Փաստօրէն,  1904-ի  գոյամարտէն  շատ առաջ իսկ շրջափակուած էր Սասունը:

Նորանոր  ջարդի մը  սարսափը    տարածուած էր  ամէնուրեք: Օտար  դիւանագիտութիւններու  ներկայացուցիչներ՝  գարնան սպասուող  կոտորածներ   կը  շշնջային  իրենց  մայրաքաղաքներուն:

Իրականութեան մէջ  ոչ թէ Սասունը կ’ապստամբէր  սուլթանին դէմ,– ինչպէս  կը յայտարարէին  օսմանեան շրջանակներ եւ  կացութենէն անտեղեակ  լրագրողներ,– այլ՝ օսմանեան կառավարութիւնը կը պատրաստուէր  բնաջնջելու  Սասունի հայութիւնը:

Հայ  քաղաքական  կուսակցութիւնները    աճապարեցին   օգնութեան հասնելու Սասունին:  Դաշնակցութիւնը    զինեալ խումբեր  ծրագրեց  ղրկել Սասուն, սակայն  թուրք սահմանապահներ արգելք հանդիսացան անոնց  մուտքին: Պարսկաստանէն եւ Կովկասէն Սասուն տանող  ճանապարհները կը գտնուէին   թրքական բանակին եւ  քրտական աշիրեթներու  հսկողութեան տակ:  Առաջին խումբը, որ  Կարսէն հասաւ Սասուն,  Թորգոմի (Թուման Թումանեան) խումբն էր 1903-ին,  ՀՅԴ Ջրաբերդի  կոմիտէի կազմակերպութեամբ: Նիկոլ  Թումանի   գլխաւորութեամբ  խումբ մը  ֆետայիներ  անցան  Սասուն: Դաշնակցական կարգ մը  ջոկատներ յաջողեցան  անցնիլ  ռուս-թրքական սահմանը:  Արեւմտահայաստանի մէջ կազմակերպուած  զինեալ խումբերը սահմանափակ էին  իրենց կարողութիւններով: Այս իմաստով  մեծ  նշանակութիւն  ունէին Երկիր  մեկնող ֆետայական խումբերը:

Ֆետայական  բազմաթիւ խումբեր բախեցան  թուրք սահմանապահներու, ապա՝  քիւրտ    հրոսակներու յարձակումներուն, իսկ աւելի ուշ՝  ռուս   սահմանապահներու կրակին դէմ:  Ոմանք   ստիպուած  մեծ դժուարութեամբ վերադարձան Կովկաս: Խանի  եւ Նովրուզի   խումբերը նոյնպէս  ունեցան միեւնոյն   ճակատագիրը,  սակայն  «Կայծակ» խումբը Բասենի մէջ  թրքական զօրքերուն դէմ ընդհարումներ  ունենալէ ետք  յաջողեցաւ  հասնիլ  Սասուն:   Այսուհանդերձ  անհրաժեշտ օգնութիւնը  չհասաւ Սասուն:

Սասունի  ինքնապաշտպանութեան   հրամանատարութիւնը  դրուեցաւ Անդրանիկի ուսերուն վրայ:  Անոր կողքին կը  գործէր  զինուորական խորհուրդը: Խորհուրդին  մաս կազմեցին Անդրանիկը,  Սեպուհը (Արշակ Ներսիսեան), Կայծակ Առաքելը (Տիգրան Ապաճեան), Սեբաստացի  Մուրատը,  Սմբատը  եւ ուրիշներ:

Ռազմական գետնի  վրայ Սասունի  գլխաւոր  գիծերուն պաշտպանութիւնը ստանձնած էին Անդրանիկը, Հրայր Դժոխքը, Գէորգ  Չաւուշը, Հաճին, Սեբաստացի Մուրատը  եւ Սպաղանաց Մակարը:

Վճռական   հարուածին նախօրեակին Հրայր Դժոխք  դիմեց  Պոլսոյ հայոց  պատրիարքին եւ Դաշնակցութեան արեւմտեան պիւրոյին, որպէսզի  վերջիններս  Եւրոպական  տէրութիւններուն  միջոցով կանխեն յարձակումը:

Եւրոպական  պետութիւններուն  յղուած  դիմումներն ու խնդրանքները  մնացին անպատասխան:

Սասունի դէմ   դուրս  եկած էր  մօտաւորապէս   քսան  հազար  հաշուող թնդանօթներով եւ գնդացիրներով   օժտուած    թրքական զօրք մը: Անոր   միացած  էին  շուրջ  տասը հազար քրտական աշիրեթներ: Հիմք ընդունելով  ֆրանսական եւ բրիտանական   հիւպատոսներուն տուեալները՝ հայ  ֆետայիներուն  թիւը հազիւ  հաշուէր  400: Փաստօրէն   թրքական  կառավարութիւնը  մէկ  քանի հարիւր  հայ ֆետայիներու,  անզէն մանուկ, ծեր  եւ  կին սասունցիներու դէմ հանած էր  բազմահազար  զինուորներ  եւ  ստուարաթիւ    համիտեան  քիւրտեր:

Ափ մը   ժողովուրդի դէմ  կը  գործէր բազմաթիւ կարողութիւններով եւ    կարելիութիւններով  զինուած թրքական   պետական   մեքենան:

Սասունի  վրայ  վճռական յարձակումը  ծայր առաւ  1 ապրիլ 1904-ին:  Օրհասական պայքարին  պատրաստուած  բուռ մը  ֆետայիններ կեանքի  գնով  հերոսաբար   դիմադրեցին  եւ բազմաթիւ առիթներով յաջողեցան    կասեցնել  թշնամիին յարձակումները,   հակադրելով նահանջել: Վճռական   հարուածներ ստանալու   պատճառով, սուլթանը իւրաքանչիւր  օր կը համալրէր   իր զօրամասերը:

Սասունի մարտական ուժերը  խաբէութեամբ  ծուղակի մէջ նետելու  փորձեր ալ կատարուեցան:

Թրքական հրամանատարութիւնը հայերուն առաջարկեց  դադրեցնել դիմադրութիւնը: Առ ի  պատասխան՝ սասունցիները պահանջեցին  գործադրել   1895-ի Մայիսեան բարենորոգումները:

Ի վերջոյ,  մայիսի սկիզբը, զինամթերքի պակասը եւ  ուժերու անհաւասարութիւնը վճռեցին   ինքնապաշտպանութեան  ելքը:

Թշնամին  յաջողեցաւ  ճեղքել  սասունցիներուն դիմադրութիւնը:  Դաժան հաշուեյարդար  տեղի ունեցաւ Սասունի  բոլոր  գիւղերուն մէջ:  Բանակը  տակաւին կը շարունակէր   հետապնդել  անտառներուն, կիրճերուն,  լեռներուն մէջ   ապաստանած հայերը:  Սուլթանը  Սասունի իսլամ  բնակիչներուն կ’ազդարարէր   չպատսպարել սասունցիները:

Սասունի ինքնապաշտպանութիւնը աւարտեցաւ   մայիս  1904-ին: Թուրք դահիճները  առնուազն  ութ   հազար  հայ  ոչնչացուցին կարճ  ժամանակի մէջ: Բախումներուն  ընթացքին նահատակուեցաւ  հայ ազգային ազատագրական պայքարի ամենապայծառ դէմքերէն Հրայր Դժոխքը: Հրայրը  հողին յանձնուեցաւ  Սերոբ Աղբիւրի կողքին,  Կելիէկուզան գիւղին մէջ:

Սուլթան Համիտի զօրավաշտերը   յաջողեցան  փշրել  սասունցիներու  ինքնապաշտպանութիւնը, բայց ոչ՝ անոնց    հերոսական ու ազգասիրական ոգին:    Բախումներէն  քանի մը ամիս  ետք ան արտօնեց սասունցիներուն  «վերադառնալու իրենց  նախկին տեղերը»:

Յարգելի ընթերցող,  փորձեցի  առաւելագոյն  չափով ամփոփել Սասունի  1904-ի   ինքնապաշտպանութեան հերոսական  դրուագները:

Յօդուածս կը միտի  լուսարձակի տակ առնել  հայ  ժողովուրդի պատմութեան    ճակատագրական այդ օրերուն   «Մեծ» պետութիւններու ցուցաբերած  բացասական վերաբերումը, անտարբերութիւնը   եւ  մեղսակցութիւնը, ճիշդ այնպէս,  ինչպէս   պատահեցաւ  Լեռնային  Ղարաբաղի  44-օրեայ  ճակատամարտին:

Արեւմտեան  պետութիւնները եւ Ռուսիան  ոչ մէկ  նախաձեռնութիւն ստանձնեցին սասունցիներու պաշտպանութեան մէջ:  Ընդհակառակը,  իրենց շահերէն  մեկնելով՝  ուղղակի եւ անուղղակի  միջոցներով   օժանդակեցին սուլթանին: Ճափոնի  դէմ պատերազմի  մէջ ըլլալով՝ ցարական Ռուսիան   չէր   փափաքեր  սրել  Թուրքիոյ  հետ յարաբերութիւնները:  Ռուս սահմանապահները    կովկասահայերուն  արգիլեցին  անցնիլ Արեւմտահայաստան  եւ  օգնել  սասունցիներուն: Օսմանեան  Թուրքիոյ մէջ  Ռուսիոյ  հիւպատոս  Վիաչիսլաւ  Սքրիապին  ռուս դեսպանին եւ Կովկասի  կառավարչապետին քանիցս կ’ահազանգէր՝   շուրջ   2000 հայ  գարնանը   մուտք պիտի   գործեն   Արեւմտահայաստան՝ սասունցիներուն  օգնելու նպատակով:   Ռուս  հիւպատոսը կը պահանջէր, որ ռուս սահմանապահները խստագոյնս  հետեւին հայերուն եւ  արգիլեն սահմանը անցնելու անոնց   փորձերը: «Խանգարել   թրքական  իշխանութիւններուն, որպէսզի  եռանդուն  միջոցներու չդիմեն Էրզրումի   նահանգը թափանցող զինուած աւազակախումբերուն դէմ,  կը նշանակէ խրախուսել հայերու  յեղափոխական շարժումները ոչ  միայն Թուրքիոյ, այլեւ Ռուսիոյ մէջ»,– կը  զգուշացնէր Սքրիապին:

Ֆետայական խումբերը  «աւազակախումբ»  կ’անուանէր    հիւպատոսը՝ աւելցնելով, որ    Ռուսիոյ  եւ Թուրքիոյ   շահերը կը համընկնին «այդ» հարցին   մէջ…:  Քայլ մըն ալ առաջ  երթալով՝ հիւպատոսը Էրզրումի կուսակալին   օգնութեան կը դիմէր.  «…սահմանին վրայ   ընդհանուր  կարգ ու կանոնը պահպանելու  նպատակով…»: Այս որքա՜ն  նախանձախնդրութիւն  ի սէր    Թուրքիոյ  սահմաններուն անվտանգութեան:

Փաստօրէն Սասուն  մեկնող մարտական խումբերուն ճանապարհին գլխաւոր   արգելքը  ռուս սահմանապահներն էին…

Նենգութեան  գլուխ գործոցը,  ինչպէս միշտ, վերապահուած էր  բրիտանական կայսրութեան:  Դաշնակցութեան արեւելեան պիւրոյէն իմանալով դէպի  Արեւմտահայաստան   զինախումբեր  ուղարկելու ծրագիրը՝  Թիֆլիսի   մէջ  Բրիտանական կայսրութեան ներկայացուցիչները  թրքական կառավարութեան  հաղորդեցին,  թէ  «հայ աւազակներ»  ռուսերու թելադրութեամբ զէնք եւ զինեալ  պիտի  փոխադրեն  Թուրքիա: Գետնի  վրայ  Թիֆլիսի մէջ  նստած   Բրիտանիոյ ներկայացուցիչները առ երես   հայ    կամաւորներու մուտքը կը խրախուսէին  Թուրքիա, միաժամանակ Բարձր դռան  կը հաղորդէին  իրենց քաղած տեղեկութիւնները:

Բրիտանացիները   մէկ կողմէ   իրազեկ կը դարձնէին  օսմանեան  իշխանութիւնը  հայերու մտադրութեան,  միւս  կողմէ կը  փորձէին ալեկոծել  ռուս-թրքական փոխյարաբերութիւնները…: Երկդիմի այս խաղերով,  անոնք  կը  ձգտէին  սահմանային  ընդհարումներ  հրահրել ռուսերու եւ  թուրքերու  միջեւ:

Մեր ազգային ազատագրական  պայքարը Արեւմտեան   պետութիւններու  եւ ցարական Ռուսիոյ միջեւ  Օսմանեան Թուրքիան ( հետագային քեմալական  Թուրքիան, այսօր ալ՝ Էրտողանի Թուրքիան) սիրաշահելու   թղթախաղ  ծառայեց:

Պատմութիւնը կրկնեց  ինքզինք Արցախի  44- օրեայ  ճակատամարտի ընթացքին  եւ կը շարունակուի առ այսօր: Բրիտանիոյ,  Ֆրանսայի, Գերմանիոյ, Մ. Նահանգներու, Ռուսիոյ  ներկայացուցիչներ  Պաքուի մէջ՝  «գրաւեալ հողերը ազատագրելու Ազրպէյճանի  քայլը» կ’ողջունեն, նոյն այդ   պաշտօնակատարներ  Երեւանի մէջ՝    մարդասիրական  ճառեր կ’արտասանեն, հայ գերիները անյապաղ ազատ արձակելու  կոչեր կ’ուղղեն Ազրպէյճանին…

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here