Քաթիա Փէլթէքեանի աշխատութիւններու լոյսին տակ- թիւ 1

0
226

Յարութիւն Իսկահատեան- Պէյրութ  – ՊԱՅՔԱՐ  221

Քաթիա Փէլթէքեան՝

Հայասպանութեան Մասին Նիւթերու Հաւաքման Աշխատանքներ

Օսմանեան Պետութեան տիրապետութեան տակ գտնուող Հայաստանի արեւմտեան հատուածի եւ հայոց առօրեայ կեանքի անցուդարձերը՝ որոնք պայմաններու բերումով ընդհանուր առմամբ ժխտականօրէն առընչուած են թուրքերու եւ քիւրտերու հետ, երկրին քաղաքական կամ զինուորական ընդհանուր զարգացումները, ինչպէս նաեւ կառավարութեան հետ հայոց փոխ յարաբերութիւնները լայն արձագանգ գտած են եւրոպացի, ամերիկացի եւ արեւելքցի դեսպաններու, հիւպատոսներու, միսիոնարներու եւ այցելուներու տեղեկագրութիւններուն եւ զեկուցումներուն մէջ: Ասոր կողքին եւրոպական, ամերիկեան, իրանեան եւ եգիպտական ու այլ թերթեր անդրադարձած են այդ դէպքերուն եւ անոնց հետ կապուած վերլուծումներ  կատարած:

Քաթիա Փէլթէքեան մամլոյ ծաղկաքաղ-ուսումնասիրութիւն մը կատարած է անկախ նախաձեռնութեամբ: Ան հաւաքած է Հայասպանութեան մասին անգլերէն թերթերու մէջ լոյս տեսած լուրերը, յօդուածները եւ վերլուծումները: Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի անգլերէն գրականութեան եւ մանկավարժութեան բաժինէն պսակաւոր արուեստից եւ Տալհուսի Համլսարանէն (Նովա Սքոթիա, Քանատա) մագիստրոս աստիճանով վկայեալ Քաթիա Փէլթէքեան, երկար տարիներու տքնաջան աշխատանք տարած է Հայասպանութեան ծալքերը հաւաքելու գործին մէջ: 1988-էն մինչեւ օրս ան կը դասաւանդէ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ, նախապէս ալ դասաւանդած է Հայկազեան Համալսարանին մէջ:

Քաթիա Փէլթէքեանի աշխատանքին առաջին արգասիքն է «Հայոց Ցեղասպանութիւնը Հրապարակելով- Տեղեկագրութիւններ Հալիֆաքս Բանբերի Մէջ 1894-1922, Հայկական Մշակութային Ընկերակցութիւն Ատլանտեան Նահանգներու, Հալիֆաքս, Նովա Սքոթիա, 2000, 352 էջ» (Heralding of the Armenian Genocide – Reports in the Halifax Herald 1894-1922, Armenian Cultural Asociation of the Atlantic Provinces, Halifax, Nova Scotia, 2000, 352 p.): Քաթիա Փէլթէքեանի երկրորդ աշխատութիւնը խորագրուած է «Հայոց Ցեղասպանութեան Ժամանակը- Տեղեկագրութիւններ Բրիտանական Մամուլին Մէջ, Ա. Հատոր 1914-1919 (450 էջ), Բ. Հատոր 1920-1923 (526 էջ), Ֆոր Ռօծ, Պէյրութ, 2013» (The Times of the Armenian Genocide- Reports in the British Press, Volume 1: 1914-1919 (450 p.), Vol 2: 1920-1923 (526 p.), Four Roads, Beirut, 2013):

Քաթիա Փէլթէքեան անցեալ երեսուն տարիներուն Յունաստանի, Սպանիոյ եւ Բրիտանիոյ մէջ անգլերէնի ու մանկավարժութեան վերաբերեալ զեկուցումներ ներկայացուցած է միջազգային գիտաժողովներու: Ան Լիբանանի եւ Յորդանանի մէջ ուսանողներու անգլերէնի դասաւանդութեան բազմաթիւ վարժութիւններ կատարած է: Վերջին 20 տարիներուն կամաւոր կերպով աշխատակցած է հայկական լուրերու Կռունկ Համացանցային կայքին, պատրաստելով լուրեր եւ վերլուծութիւններ անգլերէն եւ արաբերէն լեզուներով: Ան Հալիֆաքսի մէջ իր ուսանողութեան տարիներուն մօտէն հետաքրքրուած է քանատական հին թերթերու հաւաքածոներով՝ իմանալու համար թէ օտարները ինչպէ՞ս ներկայացուցած են Հայաստանի արեւմտեան հատուածին մէջ 1895-էն 1923 ժամանակաշրջանին կատարուած թրքական վայրագութիւններու եւ ոտնձգութիւններու լուրերն ու վերլուծումները: Այս հիման վրայ եւ Ատլանտեան Նահանգներու Հայկական Մշակութային Ընկերակցութեան քաջալերանքով, Քաթիա Փէլթէքեան Հալիֆաքս Հերըլտ եւ քանատական այլ թերթերէ 1915-1922-ի Հայոց Ցեղասպանութեան մասին յօդուածներ եւ լուրեր հաւաքած է: Ասկէ ծնունդ առած է անոր առաջին գործը, որ վերը յիշեցինք:

Առաջին գիրքին հրատարակուելէն եւ տարածուելէն ետք, հայ թէ օտար պատմաբաններէ եւ ընթերցողներէ իր ստացած դրական հակազդեցութիւնը մղած ու քաջալերած է Քաթիա Փէլթէքեանը, որպէսզի նախաձեռնէ երկրորդ աշխատութեան պատրաստութեան: Ան սկսած է ուսումնասիրել անգլիական Թայմզ, Կարտիըն եւ այլ թերթեր, որ դիւրամատչելի եղած են իրեն թէ՛ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի եւ թէ՛ Թորոնթոյի համալսարանի գրադարաններուն մէջ, որուն արդիւնքը եղած է վերը ներկայացուած իր երկրորդ երկհատոր աշխատութեան լոյս ընծայումը:

Գերմանացի լրագրող եւ պատմաբան Վոլֆկանկ Կուսթ Հայասպանութեան հաւաքորդ-ուսումնասիրող մըն է, որ Հայոց Ցեղասպանութեան հարցը սկիզբը մամուլով արծարծած է, ապա իբրեւ ուսումնասիրութիւն լոյս ընծայած «Հայերի Ցեղասպանութիւնը 1915-1916 – Գերմանիոյ Արտաքին Գործերի Նախարարութեան Քաղաքական Արխիւի Փաստաթղթերից, Գրական Հայրենիք («Հայաստան»), Երեւան, 2005» (The Armenian Genocide: Evidence from the German Foreign Office Archives 1915-1916) հատորը: Գիրքին հայերէն թարգմանիչը՝ Ռուզան Պորիսի Եորտանեան կ’ըսէ, թէ Գերմանիոյ մէջ մինչեւ այդ գիրքի հրատարակութեան տարին` 2005 թուականը, Հայկական Հարցը Գերմանիոյ հասարակութեան յայտնի չէր պէտք եղած չափով: Այս պատճառաւ Վոլֆկանկ Կուսթ հարկադրուած է նախ եւ առաջ մամուլով ներկայացնելու պատմական փաստերը եւ անկէ ետք ընելու իր ընդհանրացումները ու գիրքի ձեւով հրատարակելու:

Հայրենի արեւելագէտ-պատմաբան Էմմա Բեգիջանեան ֆրանսացի անծանօթ հեղինակի մը «Վարք Սուլթան Ապտիւլ Համիտի Եւ Օսմանեան Կայսրութեան Կացութիւնը Նրա Օրօք» (գիրքին մասին հրատարակչական տուեալներ չգտնուեցան,  – Յ.Ի.) (Biography of Sultan Abdul Hamid and the Situation of the Ottoman Empire During His Reign) խորագրեալ գիրքին իրանցի կիսապաշտօնական անձնաւորութիւններու կողմէ քննարկման նիւթ ըլլալը ներկայացուցած է, սոյն գիրքին ֆրանսերէնէ պարսկերէն թարգմանութեան առիթով: Բնագիրը  ֆրանսերէն է եւ անծանօթ ֆրանսացի հեղինակը Ապտիւլ Համիտի ժամանակակիցն է, որ Օսմանեան արքունիքին մօտ եղած է (հաւանական է որ այդ հեղինակը ըլլայ ֆրանսացի թրքասէր Փիեր Լոթի,- Յ.Ի.): Այս գիրքին ներկայացումը եւ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին այլ իրանցի անձնաւորութիւններու տեսակէտներ կը գտնենք իրանագէտ Էմմա Բեգիջանեանի հեղինակած՝ «Իրանական Տեսակէտները Հայոց Ցեղասպանութեան մասին» գիրքին մէջ, որ խմբագրած է ՀՀ ԳԱԱ-ի թղթակից անդամ դոկտ. Ռուբէն Սաֆրաստեան, լոյս տեսած  հեղինակային հրատարակութեամբ Էտիթ Պրինթ տպարանէն, Երեւան, 2011, միջին չափի 163 էջ:

Վիեննաբնակ շարժապատկերի արտադրիչ եւ պատմաբան դոկտոր Արտեմ Օհանջանեան, 1995-էն մինչեւ 2011 Հայկական Հարցին վերաբերեալ աւստրօ-հունգարական պաշտօնական փաստաթուղթերը ներկայացուցած է 12 հատորնոց աշխատութեամբ, որ կը կրէ «Աւստրիա-Հայաստան 1872-1936. Դիւանագիտական Փաստաթուղթերու Պատճէնահանուած Հաւաքածոյ» խորագիրը: Սոյն շարքին մասին կարեւոր տեղեկութիւններ կը գտնենք հեղինակին «Հայաստան 1915, Աւստրօ-Հունգարական Դիւանագիտական Զեկուցագիրները Կը Հաստատեն Հայոց Ցեղասպանութեան Փաստը» խորագիրով անգլերէն գիրքին մէջ (Armenia 1915, Austro-Hungarian Diplomatic Reports Prove the Genocide, «Բաւիղ» հրատարակչութիւն, Երեւան, 2011, 322 էջ): Հատորաշարքին ընդհանուր ծաւալը 9000 էջ է: Ան կը պարունակէ նաեւ 30 քաղաքական ու ռազմական քարտէսներ:

Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան Գահիրէի վարչութիւնը 2001ին յղացաւ «Հայաստան Եւ Հայերը 1876-1923 ժամանակաշրջանի Արաբական Մամուլին Մէջ» գիտական հետազօտութեան ծրագիրը, որուն նպատակն է վերոյիշեալ ժամանակաշրջանի հայոց հետ կապուած կարեւոր դէպքերն ու անոնց արձագանգները արձանագրել՝ ըստ եգիպտական եւ արաբական մամուլի մէջ լոյս տեսած լուրերու եւ յօդուածներու: Այս 12 հաւաքածոներու հատորաշարքին առաջինը կը կրէ «Միջազգայնացում Եւ Բարենորոգումներ 1876-1893» խորագիրը, Գահիրէ, 2015, 550 էջ, որուն սկիզբը անոր մասին տեղեկութիւններ կու տայ եւ զայն կը ներկայացնէ եգիպտահայ ազգային գործիչ եւ Հ.Բ.Ը.Մ.ի վարչութեան նախկին ատենապետ Պերճ Թերզեան: Ան կ’ըսէ թէ Վարչութիւնը այս գործը վստահեցաւ եգիպտական Տամանհուր Համալսարանի նորագոյն եւ ժամանակակից  պատմութեան դասախօս՝ դոկտ. Մուհամմատ Ռիֆաաթ Ալ-Իմամի գլխաւորութեամբ գիտական հետազօտական խմբակի մը: Աւելի քան տասը տարուան պրպտումներու իբրեւ արդիւնք, արաբական մամուլի մէջէն երեւան եկան 36 հազար էջ կտրօններ հայոց եւ Հայաստանի մասին: Սոյն վաւերագրութիւնները օգտագործուեցան կազմելու համար «Հայկական Հարցը 1876-1923 Ժամանակաշրջանի Արաբական Մամուլին Մէջ» ընդհանուր խորագրեալ 12 հաւաքածոներու հատորաշարքը, որուն նիւթերը հաւաքուած են 253 թերթերէ, որոնց առաջինն է սոյն հատորը: Կան նաեւ արաբերէն մամլոյ հրատարակուած նիւթեր որոնք չեն օգտագործուած սակայն պիտի օգտագործուին՝ Եգիպտոսի մէջ հայոց գործունէութեան եւ լրատուութեան նիւթը ներկայացնելու, «բացատրելու համար Եգիպտոսի արդի պատմութեան մէջ հայոց խաղցած կարեւոր դերը վերոյիշեալ ժամանակաշրջանին» (էջ 3), կ’աւելցնէ Պերճ Թերզեան:

Նկատողութեան արժանի է, որ Քաթիա Փէլթէքեան իր վերոնշեալ երկու աշխատութիւններով՝ վերոյիշեալ միւս հեղինակներէն ոչ նուազ արժէքաւոր գործ մը կատարած է: Անոր այս ծաղկաքաղային հաւաքումները յոյժ կարեւոր են թէ՛ ընթերցողներու եւ թէ՛ ուսումնասիրողներու համար, որոնք յաճախ իբր սկզբնաղբիւր կը դիմեն իր հրատարակութիւններուն:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here