Անաւարտ Ցեղասպանութիւն մը

0
259

Դոկտ. Աբէլ Քհնյ. Մանուկեան

Անդրադառնալով առկայ յօդուածի խորագրին, նախ պիտի ուզէի հաստա­տել, որ Հայոց Ցեղասպանութիւնը պատմական աւարտուն եղելութիւն մը չէ, այլ շարունակուող գործընթաց մըն է յանցագործին ժառանգորդներուն կողմէ ի գործ դրուած քաղաքա­կան, ռազմական ու տնտեսական տարատեսակ ճնշումներու, պատմական փաստերու խեղաթիւրումներու, հայոց մշակութային կոթողներու հերթական ոչնչացումով եւ նո­րանոր ոճիրներու իրագործումներով: Արդարեւ, Հայոց Ցեցասպանութիւնը աւարտած չէ: Ան կրնայ որեւէ ժամանակ կրկնուիլ:

Հայոց Ցեղասպանութիւնը կ’ընդգրկէ 1894–1923 թուականներու Օսման­եան Կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերուն կողմէ ծրա­գրուած ու հայ ժո­ղովուրդին դէմ շարունակաբար իրագործուած բնաջնջման գործողութիւն­ները՝ հայրե­նազրկում, զանգուածային կոտորածներ, ցեղային զտումներ, հազարամեակ­նե­րու ար­գասիք հանդիսացող հայ­կական մշա­կութային ժառանգութեան ոչնչա­ցում, ինչպէս նաեւ Ցեղասպանութեան ժխտում, պատասխանատուութե­նէ խու­սա­փելու, կատարուած ո­ճիրներն ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատ­նելու կամ զանոնք արդարացնելու բոլոր փորձերը՝ իբրեւ ոճիրի շարունակութիւն եւ նոր ցե­ղա­սպանութիւններ իրակա­նացնելու հնարաւորութիւն:

Արդարեւ, Հայոց Ցեղասպանութիւնը 1894 թուականէն սկսեալ իրականացած է քանի մը փուլերով, որոնք ցեղասպանագէտներ սովորաբար համադրած են երկու գլխա­ւոր ժամանակահատուածներու մէջ։ Առաջինը կը ներկայացնէ սուլթանական վարչա­կարգին հայոց դէմ իրականացուցած զանգուածային կամ մասնակի կոտո­րած­ներու ժամանակաշրջանը, իսկ երկրորդը՝ Ատանայի ջարդով 1909 թուականէն սկսեալ Երիտ­թուրքերու իշխանութեան կողմէ ծրագրուած եւ իրագործուած ցեղաս­պանութիւնը, որ իր գագաթնակէտին հասաւ 1915–1916 թուականներուն։

Սոյն ժամանակահատուածներու միջոցին, Օսմանեան Կայսրութեան գրեթէ ամբողջ հայ բնակչութիւնը ոչնչացուած է՝ ենթարկուելով ատելավառ խտրականու­թեան, հալածանքներու, տեղահանութեան, մահու աքսորներու, զանգ­ուա­ծային կամ մասնակի բազմաթիւ կոտորածներու: Հայոց Ցեղասպանու­թիւնը պատմական փաստ է: Ուստի անիմաստ է հերքել կամ չքմե­ղացնել 19-րդ դարու վերջաւորու­թեան եւ 20-րդ դարու սկիզբը հայ ժողովուրդին հետ կատարուած եղե­լու­թիւնը, որ իրաւական բնորոշ եզրոյթով մը ցեղասպանութիւն կը կոչուի։ Դժբախտաբար, Թուրքիոյ Հանրապետու­թեան հռչակու­մէն՝ 1923 թուականէն սկսեալ մին­չեւ այսօր, թրքական իրարայաջորդ իշխանութիւնները, գործադրելով իրենց տարամադրու­թեան տակ գտնուղ բոլոր ազդու միջոցները՝ դիւանագիտա­կան, քա­ղաքա­կան, տնտեսական ճնշումներ եւ սպառնալիք­ներ բանեցնելու իմաստով, ընդ­հուպ մինչեւ պատմագիտական փաստեր խեղաթիւրելու եւ պատմութիւն կեղծելու փորձերով, յարատեւօրէն ժխտած են Հայոց Ցեղասպանու­թիւնը եւ, այսպէս, կտրականապէս մերժած են այս առնչութեամբ ստանձնելու միջազ­գային իրաւական օրէնքին եւ չա­փանիշերուն պահանջած պա­տասխանատւութիւնը։

Թրքական պետութեան ընդունած մերժողականութեան եւ զայն անառարկե­լի սկզբունքայնութեան վերածած սոյն գործելաոճը այսօր այլեւս շատերուն՝ նոյն­իսկ սե­փական քաղաքացիներու լայն շրջանակներուն համար համոզիչ տարբերակ մը չէ։ Հա­յոց Ցեղասպանութիւնը, առաջինը 1965 թուականին Ուրուկուայէն սկսե­լով, ցայսօր իբրեւ այդպիսին պաշտօնապէս ճանչցած են շատ մը երկիրներ, առան­ձին դաշնային պետութիւններ, նահանգներ եւ միջազգային բազմաթիւ կազմակեր­պութիւններ։

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին, Օսմանեան Թուրքիոյ տարածքին Երիտթուրք կառավարութեան, անոր գլխաւոր պարագլուխներուն՝ ներ­­քին գործոց նախարար Թալէաթի, ռազմական գործերու նա­խարար Էնվերի, ծո­վային նա­խարար, ապա թրքական 4-րդ բանակի հրամանա­տար Ճեմալի, ինչպէս նաեւ «Յատուկ Կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհաէտ­տին Շաքիրի եւ այլոց նպա­տակային ծրա­գրին ու հրամաններուն զոհ դարձաւ աւելի քան մէկուկէս մի­լիոն օսմանցի հայ բնակ­չութիւն մը, իսկ անոր վերապրող մնացորդացը դարձաւ իր պապենական հողերէն աշ­խարհի չորս ծագերուն վտարանդի եւ հայրենազուրկ։ Հայ ժողովուրդի այս ծանր եւ անփոխարինելի կորուստը տեղի ունեցաւ ոչ որով­հետեւ ինք ռազմական կամ քաղա­քական նկատառումներով մասնակից էր Ա. Աշ­խարհամարտին, այլ պարզ այն պատ­ճառով, որ երիտթրքական եռապետութիւնը, օգտուելով պատերազմի ստեղծած իրա­վիճակէն, որոշեց լու­ծել 1878 թուականի Պերլինի վեհաժողովէն ի վեր յառաջացած «Հայկական Հարց»-ը՝ միանգամ ընդ­միշտ վերացնելով այդ հարցը յարուցանող են­թական՝ հայ ժողովուրդը։

Ընդամէնը 40 տարի ընդգրկող ժամանակահատուածի մը ընթացքին՝ սկսե­լով հա­միտեան բռնաճնշումներէն ու զանգուածային կոտորածներէն, որոնք Երիտթուր­քերու իշ­խանութեան օրօք իրենց գագաթնակէ­տին հա­սան 1915–1916 թուականներուն հայ ազգաբնակչութեան դէմ իրագործուած Ցեղաս­պանութեամբ, նախ օսմանեան եւ ապա անոր իրաւայաջորդ թրքական պետութիւնը կրցաւ նպա­տակային եւ հետեւո­ղական գործողու­թիւններով իրականացնել իր քաղաքա­կան հայա­ջինջ ծրա­­­գիրը՝ ոչնչացնելով եւ հայրենազրկելով հայ ժողովուրդը հազար­ամեակներով բնակած եւ ստեղծա­գործած իր հայրենիքէն՝ Հայկական Բարձ­րաւանդակէն։

Օսմանեան պետութեան հայ ժողովուրդին դէմ իրա­գործած սոյն ոճի­րը բոլոր կէտերուն մէջ միանշանակ կը համապատասխանէ ՄԱԿ-ի 9 Դեկտեմբեր 1948 թուա­կանին վաւերա­ցուած եւ 12 Յունուար 1951-ին ուժի մէջ մտած «Ցեղասպանու­թեան յանցագործութիւնը կանխելու եւ պատժելու մասին պայմա­նագիր»-ի 2-րդ յօդուածի բանաձեւին։ Սոյն պայմանագրին համաձայն՝ ցեղասպանութիւն կը հա­մարուի

«… հետեւեալ գործողութիւններէն որեւէ մէկը, որ կը գործադրուի ազգային, ցե­ղային կամ կրօ­նական խումբի մը մասնակի կամ ամբողջական ոչնչաց­ման նպա­տակով.

  1. Խումբի անդամներու սպանութիւն,
  2. Խումբի անդամներուն մարմնական կամ հոգեկան վնասներու պատճա­ռում,
  3. Խումբին համար դիտումնաւոր կերպով այնպիսի պայմաններու ստեղ­ծում, որոնք ուղղղուած են խումբի անդամներուն ամբողջական կամ մաս­նակի ոչնչա­ցման,
  4. Խումբին մէջ ծննդեան կանխարգիլման ուղղուած պարտադրուած մի­ջո­ցա­­ռումներու իրականացում,
  5. Խումբին երեխաները բռնութեամբ մէկ այլ խումբ տեղափոխումը»։

«Ցեղասպանութիւն» բառակապակցութիւնը ստեղծող Ռաֆայէլ Լեմքին իր  «Axis Rule in Occupied Europe» մեծարժէք աշխատասիրութեան մէջ կը բնութագրէ ոչ միայն ցե­ղասպա­նութեան ֆիզիքական ոչնչացման հետեւանքները, այլեւ միաժա­մանակ անոր պատճառած հոգեբանական ազդեցութիւնները, որոնք կը բնութագրէ հետեւեալ ձեւով.

«Ընդհանրապէս ցեղասպանութիւնը պայման չէ, որ նշանակէ ուղղակի ազգի մը բնաջնջումը, բացառութեամբ երբ ան կ’աւարտի ազգի բոլոր անդամնե­րուն զան­գուածային սպանութեամբ։ Նախ հարկ է առանձնացնել տարբեր գործողու­թիւն­նե­րու համակարգուած ծրագիրը, որ կը նպատակադրէ նախ ոչնչաց­նել ազ­գային խումբերու կարեւոր հիմքերը, հուսկ՝ ուղղակի այդ խումբերը։ Այս­պիսի ծրա­գրի նպատակները կը հետապնդեն քաղաքական եւ ընկերային կա­ռոյցներու, մշա­կոյ­թի, լեզուի, ազգային զգացումներու, կրօնի, ազգային խումբերու տնտեսա­կան գո­յու­­թեան համարկումի բացառումը, անձնական ապահովութեան, ազա­տու­թեան, ա­ռողջութեան, արժանա­պատուութեան ոչնչացումը, եւ նոյնիսկ այդ­պիսի խումբե­րու պատկանող անհատներու ոչնչացումը։ Ցեղասպանութիւնը ուղղուած է ազգային խումբի՝ իբրեւ ամբողջական միաւորի մը դէմ, եւ ծրա­գրուած գործողու­թիւնները ուղղուած են ոչ թէ անձնապէս անհատներու, այլ տուեալ ազգային խումբին դէմ, որուն բաղկացուցիչն են այդ ան­հատները»։

Ըստ Լեմքինի՝

«Ցեղասպանութիւնը կազմուած է երկու փուլերէ. առաջին՝ ճնշուած գոյա­տեսա­կի ոչնչացում, եւ երկրորդ՝ ճնշողի ազգային գոյատեսակի հար­կա­դրում։ Այս հար­կադրումը իր կարգին կրնայ իրագործուիլ ճնշուած բնակչու­թեան վրայ, որուն թէպէտ թոյլ կու տան մնալ տարածքին մէջ՝ ճնշողի կողմէն իրա­կանացած բնակ­չու­թեան բնաջնջումէն եւ գաղութացումէն յետոյ»։

Արդարեւ, ՄԱԿ-ի վերոնշեալ համաձայնագիրը ընդունելէ ետք, մասնագէտ­ներ առաջարկած են որդեգրել աւելի համընդգրկուն սահմանումներ, որոնց մէջ այստեղ աւե­լորդ պիտի չըլլայ յիշատակել անուանի ցեղասպանագէտ Իսրայէլ Չար­նիին առա­ջարկը.

«Ցեղասպանութիւնը, ընդհանուր իմաստով, զգալի թիւով մարդոց զանգուածա­յին սպանութիւնն է, որ իրականացած չէ թշնամիի զինուած ուժերուն դէմ ռազ­մական գործողութիւններու ընթացքին, այլ՝ զոհերու անպաշտ­պանութեան եւ անօգնականութեան պայմաններու մէջ»։

Այսպէս, թէպէտ երեք սերունդ անցած է Հայոց Ցեղասպանութենէն,– հա­մազ­գային աղէտ մը, որ իր անջնջելի հետքը ձգած է հայ կեանքին վրայ,– սակայն միեւ­նոյն է, Ցեղասպանութեան դժնդակ օրերէն ցայսօր 106 տարի անցած է, բայց, այսուամենայ­նիւ, ժամանակին ապաքինող ուժը տա­կա­ւին չէ կրցած սպի­ացնել այն կոտ­տացող վէրքը, որ բացուած է հայութեան սրտին մէջ։ Ան արիւ­նածոր կը մնայ այն­քան ատեն, մինչեւ հայ ժողովուրդի կրած անարդարու­թեան՝ բնակչութեան թուա­քա­նակի, ունեց­ուածքի, մշակութային ժառանգութեան, հայրե­նիքի եւ ընդհան­րա­պէս գոյու­թենական կորուստներուն աննախադէպ տարո­ղու­թիւնը կ’ընդունուի կամ համա­պատասխան ճա­նաչում կը գտնէ որպէս մարդ­կու­թեան դէմ իրագոր­ծուած յանցա­գործութիւն եւ մարդկային հիմնական իրա­ւունքնե­րու ամենակոպիտ խախտում Օսմանեան Կայս­րու­թեան իրաւայա­ջորդ պե­տութեան՝ այսինքն Թուր­քիոյ, նաեւ միջազգային հանրութեան կողմէ՝ իբ­րեւ ամ­բողջութիւն։

Առկայ իրավիճակը մեզի միանգամայն հիմք կու տայ ընդունելու, որ Հայոց Ցեղասպանութիւնը պատմական աւարտած իրադարձութիւն մը չէ, այլ, ընդհակա­ռակը, ան տակաւին կը շարունակուի ժխտողականութեան անողոք արշաւի մը տես­քով, որուն միջոցաւ զայն հերքողները կը փորձեն կեղծել լայնօրէն փաստա­գրուած պատմական անուրանալի իրողութիւնները ու արմատախիլ ընել ոչ միայն իրենց նախնեաց սահմռկե­ցուցիչ արարքները, այլեւ միլիոնաւոր զոհերուն յիշա­տակը։ Այս առնչութեամբ, Էմորի համալսարանի (Emory University – Աթլանթա, ԱՄՆ) ցեղասպանագէտ Փրոֆ. Տեպորա Լիփշթաթ կը նկատէ.

«Հերքումը ցեղասպանու­թեան վերջին փուլն է, քանի որ ան հնարաւորութիւն կու տայ այնպէս վերաշարա­դրելու պատմութիւնը, ուր զո­հերը կը սատանայաց­ուին, իսկ յանցագործները կ’ար­դարացուին»։

Օսմանեան թուրքերը եւ անոնց իրաւայաջորդները ոչ միայն կը կրեն աւելի քան մէկ ու կէս միլիոն հաշուող հայ ազգաբնակչութեան դէմ իրագործուած ցեղա­սպանու­թեան ամբողջ պատասխանատուութիւնը, այլեւ աւելին՝ անոնք միաժա­մա­նակ պա­տասխանատու կը նկատուին այն ծանր հետեւանքներուն, որոնք հայ ժո­ղո­վուրդը եւ Հայաս­տա­նը ստիպուած եղած են կրելու իրենց պատ­մութեան հե­տա­գայ տարիներուն:

Գտնուելով ներկայ կեանքի տնտեսական եւ քաղաքական հզօր մարտահրա­ւէրներուն դէմ յանդիման, ինչպէս Հայաստանի, նոյնպէս համայն սփիւռ­քահայու­թեան համար պահանջատիրութիւնը կը կազմէ գերազանց սեւեռա­կէտը եւ աննա­հանջ ձգտումը՝ վերականգնելու պատմա­կան ճշմար­տու­թիւնն ու ցարդ ոտնակոխ­ուած արդարութիւնը միջազգային իրա­ւունքի շրջանակ­ներուն մէջ, նաեւ օժանդա­կութեամբ միջազգային հանրութեան՝ նպաս­տելու հայ ժողովրդի խաղաղ զարգաց­ման ու ամբող­ջական վերա­միաւոր­ման:

Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը միջազգային հանրութեան, ներառեալ Թրքական Հանրապետութեան կողմէ, հայութեան օրակարգային առաջնահերթ հիմ­նա­հարցերէն մին է։ Հայ ժողովուրդը խորապէս համոզուած է, որ Հայոց Ցեղասպանու­թեան մի­ջազգային ճանաչումը,– ոչ միայն իբրեւ ազգի մը ողբերգութիւնը, այլ նաեւ որպէս մարդկութեան դէմ մեծագոյն տարողութիւններով իրագործուած յանցագործու­թիւն,­– կրնայ, անտարակոյս, կանխարգելող նշանակութիւն ունենալ մարդկութեան ա­պա­գային համար:

Հակառակ Թուրքիոյ շարունակաբար գործադրած հերքումի բազմատեսակ ճի­գերուն, անոր կողմէ հայութեան համար ստեղծած երբեմն անհեռանկար թուացող իրա­վիճակներուն, այնուամենայինիւ, պէտք է հաւատալ Հայոց Ցեղասպանութեան անժա­մանցելիութեան, պատմա­կան անհերքելի ճշմարտութիւններու վկայութեան ուժին եւ յարատեւ պայքարի վերջնական յաղթանակին:

Դոկտ. Աբէլ Քհնյ. Մանուկեան

Ժընեւ, 23 Ապրիլ 2021

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here