Հայերէնը կը զուարճանայ (23)

0
238

Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան

Կիլիկեհայ(ութիւն) – կիլիկահայ(ութիւն)

          Ո՞րն է, կը կարծէք, այս երկուքէն աւելի ճիշդը  ու տակաւին՝ աւելի բարեհունչը:

Այս հարցը յառաջացաւ, երբ «Ազգ»-ի (23 ապրիլ 2021) խմբագրականին մէջ հանդիպեցայ  առաջին՝ կիլիկեհայ ձեւին: Սակայն նոյն հարցը քիչ մը աւելի հանգամանալից դրած է հայր Անդրանիկ Կռանեան իր բառարանի վարդագոյն բաժնին մէջ (1982-ի հրատարակութիւն), ուր ե-ին ի նպատ կը կարդանք. «Իա երկբարբառը  բառակազմութեան մը պարագային կը ձայնափոխուի ե-ի. օրինակ՝ Իտալիա-իտալերէն, Կիլիկիա-կիլիկերէն»:

Այլ խօսքով՝ երկուքն ալ  հակած են ի նպաստ իա > ե հնչիւնափոխական ծանօթ երեւոյթին:

*   *   *

  1. Սկսինք կիլիկեհայ-ով:

«Ազգ»-ին տրամաբանութիւնն ալ այն է, որ Կիլիկիա յատուկ անունին «իա» վերջաւորութիւնը պէտք է դառնայ ե, այսինքն՝ իա > ե, ինչպէս այդ կը պատահի ոսկի-արիչ> ոսկերիչ, կաշի-ա-գործ>կաշեգործ, այգի-ա-պան>այգեպան եւ նման բառերու մէջ:

Եթէ երեւոյթներուն  քիչ մը աւելի խորը թափանցենք, ապա պիտի նկատենք, որ   իա-ով վերջացող տեղի յատուկ անունները  հայ  արմատին  կը կապուին՝

ա) կա՛մ անփոփոխ կազմով. օրինակ՝ Անգլիա>անգլիա-հայ, Սուրիա>սուրիա-հայ,  Դանիա>դանիա-հայ եւ այլն:

          բ) կա՛մ նետելով իրենց վերջի «իա» հնչիւնախումբը. օրինակ՝ Ռուսիա>ռուս-ա-հայ, Սպանիա>սպան-ա-հայ, Իտալիա-իտալ>ա-հայ  եւ այլն:

Այս երկուքէն դուրս ուրիշ կաղապար չենք գտներ. հետեւաբար մենք պիտի ունենայինք՝ կա՛մ կիլիկիահայ, կա՛մ կիլիկահայ, սակայն երբեք ու երբեք կիլիկեհայ:

Արդ, ասոնցմէ առաջինը շատ անբարեհունչ է, մինչ երկրորդը՝ կիլիկահայ-ը՝ կիլիկահայութիւն ձեւի տակ արդէն վաղուց որդեգրուած կը գտնենք:

Ստորեւ օրինակներու աղբիւրներ՝

***«Արեւ», խմբ. Միքայէլ Կիւրճեան, «Հայկական յաղթանակներ Ատանայի մէջ», ա. սիւնակ, 4  օգոստոս 1920  (օրին Կիլիկիոյ մէջ հրատարակուող թերթ  եղած է այս):

***Գասպար Տէրտէրեան, «Արեւմտեան Հայաստանի հանրապետութեան պաշտօնաթերթ», 12 օգոստոս 2019, էջ 14:

***«Լրագիր-ամ», «Հայերի վիճակը քեմալական Թուրքիայում», թիւ  19 մայիս 2020:

***Ահարոն Շխրտըմեան, «Միհրան Տամատեան՝ “Հայ ժողվուրդի նուիրեալ մարտիկը”», «Պայքար», 16 օգոստոս 2020,  թիւ 188:

Յատկանշական է, որ տեղաբնակի անուններուն մէջ հայերէնը կը նետէ այլ վերջաւորութիւններ եւս. օրինակ՝ Կիպրոս-կիպրահայ, Դամասկոս-դամասկահայ, Պոնտոս-պոնտահայ, Եգիպտոս-եգիպտահայ: Միւս կողմէ՝ անփոփոխ կը պահէ այն տեղանունները, որոնք   կը վերջանան  «ա» ձայնաւորով. օրինակ՝ Ֆինլանտա>ֆինլանտա-հայ, Ֆրանսա>ֆրանսա-հայ, Պելճիքա>պելճիքա-հայ, Քանատա>քանատա-հայ եւ այլն:

Ինչպէս կը նկատենք,  Կիլիկիա >  կիլիկեհայ  կաղապարը ընդմիշտ կը բացակայի:

*   *   *

  1. Հիմա գանք հայր Կռանեանի լեզուանունի կազմութեան վարկածին:

Հայերէնը լեզուանուն կազմելու համար ունի երկու ածանց՝ -երէն եւ -արէն, որոնք կ’աւելնան ազգանուան վրայ. օրինակ՝

          ***հայ-հայերէն, պարսիկ-պարսկերէն,

***յոյն-յունարէն,  չինարէն:

Ճիշդ է, որ Կիլիկիա կու տայ  կիլիկերէն, սակայն այստեղ իա>ե ծանօթ հնչիւնափոխութիւնը դերակատարութիւն չունի. եթէ պահ մը մտածէինք,– ինչպէս կը մտածէ հայր Կռանեան,– որ իա հնչիւնախումբի գումարն է այդ ե ձայնաւորը, ապա բանիւ նովին պիտի ընդունէինք, որ կիլիկերէն  լեզուանունը  գումարն է  Կիլիակիա եւ րէն բաղադրիներու, իսկ մենք գիտենք, որ լեզուանուն կազմող րէն ածանց չունի հայերէնը:

Ուրեմն, ինչպէս որ բնակիչի անուն կազմելու առթիւ տեղանունը կը նետէր իր  իա բաղադրիչը՝ Սպան-իա>սպան-ացի,  Իտալ-իա>իտալ-ացի (տե՛ս վերը բ.), այնպէս ալ լեզուանուն կազմելու առթիւ ան կը նետէ  իր այդ բաղադրիչը եւ ապա կը միանայ երէն ածանցին.  ճիշդ այսպէս ալ եղած է կիլիկերէն-ի պարագային, ուր երէն ածանցը աւելցած է Կիլիկ հիմքին վրայ, ինչպէս  եւ տուած է կիլիկերէն: Նոյն այդ Կիլիկ հիմքին վրայ աւելցած է հայ (երէն) բաղադրիչը՝ յօդակապի մը  միջնորդութեամբ   եւ տուած է  կիլիկ-ա-հայ:

Իսկ ինչպէ՞ս կը յառաջանան տեղաբնակներու անունները, օրինակ՝ կիլիկեցի:

*   *   *

Կիլիկահայ, ֆրանսահայ, սուրիահայ, վիրահայ  անունները կազմուած են ազգանիշ անուններու  հիմքի վրայ:

Ծանօթ.—Մեր լեզուն  թոյլ չի տար այլ ազգութիւններ նշող  հիմքերու վրայ կազմել տեղաբնակի անուններ. օրինակ՝ ֆրանսահայ-ին համարժէքը կարելի չէ կազմել պարսիկ, վրացի, արաբ, քուրդ, թուրք, ազերի, ռուս եւ  այլ ազգանուններով. չենք կրնար ըսել քանատապարսիկ, իտալաքուրդ, ռուսաթուրք եւ այլն:   Ինչո՞ւ այսպէս է,– ճիշդ պատասխանը չունինք:

Տեղաբնակի ընդհանուր անուն կազմելու  միջոցներ եւս ունի հայերէնը ի դէմս ցի, ացի, եցի ածանցներու, օրինակ՝ երեւանցի,  շիրակացի, մշեցի:

Այս պարագային  ածանցները կ’աւելնան հետեւեալ բաշխումով.

*** ցի ածանցը կ’աւելնայ անփոփոխ տեղանունին վրայ. օրինակ՝ Երեւան>երեւան-ցի, Իրաք>իրաք-ցի, Ֆրանսա>ֆրաանսա-ցի, Կրետէ>կրետէ-ցի, Մալթա>մալթա-ցի:

Իա-ով վերջացող տեղանուններուն վրայ  ան նմանապէս  կրնայ անփոփոխ աւելնալ, օրինակ՝ Անգլիա-անգլիա-ցի,  Սուրիա-սուրիա-ցի, Դանիա-դանիա-ցի:  Սակայն կը պատահի, որ աւելնայ իա>ե  հնչիւնափոխ ձեւի վրայ. օրինակ՝ Կիլիկ-իա > կիլիկ-ե-ցի[1]:

***ացի ածանցը կրնայ աւելնալ  անփոփոխ տեղանունին վրայ, օրինակ՝ Շիրակ>շիրակ-ացի, Աթէն(ք)>աթէն-ացի, Վիր(ք)>վր-ացի,  Չին>չին-ացի, Շուէտ>շուէտ-ացի,  քաղաք>քաղաք-ացի, գիւղ>գիւղ-ացի: Կամ տեղանուան իա բաղադրիչը թօթափած տարբերակի վրայ. օրինակ՝  Գերման-իա>գերման-ացի, Սպան-իա>սպան-ացի, Իտալ-իա>իտալ-ացի, ինչպէս նաեւ ոս

բաղադրիչը թօթափած տարբերակի վրայ. օրինակ՝ Կիպր-ոս > կիպր-ացի, Եգիպտ-ոս > եգիպտ-ացի, Կորընթ-ոս > կորընթ-ացի, Պոնտ-ոս > պոնտ-ացի:

Ի ձայնաւորով վերջացող տեղանուններու պարագային կը գործէ իա>ե հնչիւնափոխութիւնը. այսինքն՝ ի+ացի>եցի. օրինակ՝ Փարպի-փարպեցի, Շուշի-շուշեցի, Քղի-քղեցի, Լորի-լորեցի, Սիւնի(ք)-սիւնեցի, Նափոլի-նափոլեցի եւ այլն:

*** Եցի ածանցը կ’աւելնայ տեղանունի  անփոփոխ ձեւին վրայ օրինակ՝ Վան- վանեցի, Մուշ-մշեցի, Խութ-խութեցի, Օձուն-օձնեցի,   Սիս-սսեցի, թաղ-թաղեցի եւ այլն:

 

Մրցոյթ 16.  Լուծում.

***Գրագէտը  ցոյց տուաւ գիրքին  մէջ առկայ մեծաքանակ սխալները:

***Վարչապետը հանդէս եկած է իր հրաժարականով  (յայտարարութեամբ):

***Բախտը երկար թակեց իր դուռը, բայց ան չուզեց լսել անոր բախիւնը:

***Բազմիցս  այս կէտը յանձնուած էր անոնց ուշադրութեան:

(Բազում կամ բազմաթիւ առիթներով…)

***Վաղ թէ անագան   անպայման պիտի տիրանանք մեր հողերուն:

Ճիշդ պատասխանած են՝ Համբարձում Յարթունեան (7), Ալին Գոճակէօզեան (9), Արմենակ Աւագեան (9), Գէորգ Եազըճեան (8), Ցոլակ Ապտալեան (9), Մանուէլ Ֆարաճեան(9), Պերճ Տէր Սահակեան (8), Ռաֆֆի Ստեփանեան (9),  Դանիէլ Թիւֆենքճեան ( 7), Եփրեմ Թոքճեան (9), Համո Ապտալեան (7):

 

Մրցոյթ 17. Կէտերը փոխարինել  առողջական  կամ  առողջապահական բառով:

*** Մեծ հայրս  ունի իր … սկզբունքները:

*** Շրջանը … միջոցներու պակասէն կը տառապի:

*** … հարցերու   բերումով յետաձգեց    քննութիւնը:

*** Քանիներ …  պատրուակներով խուսափեցան զինուորագրուելէ:

*** Բժիշկը … թելադրանքներ ըրաւ աշակերտութեան:

[email protected]

 

[1] Մնք ի վիճակի չենք որոշելու համար, թէ կիլիկեցի անունը ինչպէ՞ս յառաջացած է. ա) իա>ե հնչիւնափոխութեա՞մբ, թէ՞ բ) իա բաղադրիչի թօթափումով եւ  կիլիկ+եցի բաղադրիչներով:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here