Գրախօսական. Հայ Ժողովուրդի Մայիսը Կերտող Երախտաւորներուն Նուիրուած Կարեւոր Հրատարակութիւն Մը

0
318

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

Նոր հրատարակութիւն մը գրախօսելէ առաջ անհրաժեշտ է ընթերցողը լուսաբանել անոր   լոյս ընծայումի շարժառիթը:

Գեղարուեստական երկ մը չէ հալէպահայ մտաւորական Աւօ Գաթրճեանի «Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման հերոսապատումը» հատորը, այլ` յուշամատեան մը:

Աւօ Գաթրճեանը ճանչցած եմ «Ազդակ» պաշտօնաթերթի մէջ ստորագրած զանազան  յօդուածներէն: Զիս տպաւորած է եղելութիւնները    լայն հորիզոնի վրայ, բազմակողմանի տեսանկիւններէ դիտելու եւ վերլուծելու   լայնախոհ մտաւորականի անոր խղճմիտ մօտեցումը:

«Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման հերոսապատումը» հատորին մէջ Աւօ Գաթրճեան, իբրեւ հայ ժողովուրդի հաւաքական կամքի  արտայայտութիւն, կը գնահատէ Սարդարապատի հերոսամարտին յաղթանակը, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան  հռչակումը: Հատորին մէջ  բազմաթիւ առիթներով, յատուկ շեշտաւորումով  կ՛ընդգծէ համայն հայ ժողովուրդին դերակատարութիւնը մեր նորագոյն պատմութեան ամենայատկանշական եւ կարեւորագոյն երկու իրադարձութիւններուն:

«Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման հերոսապատումը» հատորը համապարփակ ու կարեւոր ուղեցոյց մըն է հայ ժողովուրդի  նորագոյն պատմութիւնը ուսումնասիրող հայ պատմաբանին, ուսանողին, ընթերցողին եւ  հասարակութեան համար:

Աւօ Գաթրճեան ընթերցողին տրամադրութեան տակ առաւելագոյն բծախնդրութեամբ յաջողած է դնել մեր պատմագիրքերէն, դպրոցական  դասագիրքերէն բացակայող հայ ժողովուրդի պատմութեան անկիւնադարձային այդ օրերու  ժամանակագրութիւնը: Ան միաժամանակ ի մի բերած է Հայաստանի անկախութիւնը կերտող  երախտաւորներու կենսագրութիւնը, յաջողած է   ընթերցողին, ապագայ սերունդներուն փոխանցել անոնց պատգամը, որ յատկապէս այս օրերուն համազգային մտածողութեան ահազանգ մըն է  մէն մի հայու:

Աւօ Գաթրճեան «Ազդակ» պաշտօնաթերթի աշխատակից մը ըլլալու հանգամանքը վերջինիս  տնօրէնութիւնը եւ խմբագրութիւնը մղած է  հատորի տեսքով ընթերցողին մատուցել իր աշխատակիցին արժէքաւոր ուսումնասիրութիւնները:

Հատորին նախաբանին մէջ «Ազդակ»  պաշտօնաթերթի տնօրէն եւ խմբագրապետ Շահան Գանտահարեան կը գրէ. «Աւօ Գաթրճեանի այս աշխատասիրութիւնը սփիւռքի տարածքին Հայաստանի Հանրապետութեան 100-ամեակին առիթով լոյս տեսած աշխատասիրութիւններու ամէնէն ամբողջականն է, մեր ժամանակակից պատմութեան ամէնէն պայծառ էջը լոյսին բերող»: Արդար  գնահատութիւն:

Ես պիտի աւելցնէի, թէ որքա՜ն բախտաւոր է Աւօ Գաթրճեան, «Ազդակ» պաշտօնաթերթի տնօրէնին եւ գլխաւոր խմբագիրին կողքին պետական երեսփոխան, հասարակական  գործիչ Յակոբ Բագրատունիի նման անձնաւորութեան մը   ներկայութեան, որ սիրայօժար ստանձնած է  հատորը լոյս ընծայելու նիւթաբարոյական  պարտականութիւնը, ի յիշատակ իր ծնողքին` Յակոբ եւ Անահիտ Բագրատունիներու:

Վերադառնամ հատորին եւ հեղինակին:

Բանասէր Աւօ Գաթրճեան երեք ենթամասերու  բաժնած է «Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման հերոսապատումը» աշխատասիրութիւնը` հարիւր պատմական դէպք,  հարիւր դէմք եւ յուշ-պատգամներ:

Առաջին բաժնին մէջ հեղինակը հարիւր  ենթագլուխներով կը ներկայացնէ հայոց  պատմութեան 1 դեկտեմբեր 1917-2 դեկտեմբեր 1920 ինկած ժամանակամիջոցը, երբ Թիֆլիսի Ազգային խորհուրդը Արամ Մանուկեանը` իբրեւ լիազօր ներկայացուցիչ, կը ղրկէ Երեւան` Հայաստանի մէջ անդորրութիւն հաստատելու առաջադրութեամբ:

Երեք ճակատագրական տարիներ` Սարդարապատի հերոսամարտ, անկախութեան  հռչակում եւ մեծ երազի մը ակնկալութեամբ` 2 դեկտեմբեր 1920-ին, քանի մը  ժամերու  տարբերութեամբ, Դրօ եւ Համբարձում  Տէրտէրեան  Լեկրանի հետ կը ստորագրեն Երեւանի համաձայնագիրը, մինչ Ալեքսանդր  Խատիսեանի պատուիրակութիւնը թուրքերուն  հետ կը ստորագրէ Ալեքսանդրապոլի    դաշնագիրը: Սակայն անկախութեան  գաղափարը  վառ կը մնայ հայ ժողովուրդին մէջ եւ իրականութիւն կը դառնայ 21 սեպտեմբեր 1991-ին, Գ. հանրապետութեան ծնունդով:

Հատորին  երկրորդ բաժինով Աւօ Գաթրճեան կը ներկայացնէ Հայաստանի Հանրապետութեան կերտիչներու եւ դիւցազուններու փաղանգ մը: Թիւով հարիւր նուիրեալներ, հերոսներ, որոնք  լաւագոյնս կ՛արտացոլացնեն Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան խորհուրդն ու ոգին:

Նուիրեալներու փաղանգը երեք մասերու բաժնած է հեղինակը: Ա. անկուսակցականներ, ոչ մէկ հոսանքի հակում ունեցող անձնաւորութիւններ: Բ. Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան երդումին հաւատարիմ կամաւորներ: Գ. Հայկական   տարբեր  կուսակցութիւններու անդամ   քաղաքական, պետական, դիւանագիտական, կրթական, հասարակական դէմքեր:

Խորազնին եւ շնորհակալ աշխատանք   կատարած է Աւօ Գաթրճեան, իբրեւ աղբիւր  օգտագործած  է ՀՅ դաշնակցութեան հարուստ  մամուլը` «Ազդակ»-ը, «Դրօշակ»-ի, «Կայծեր»-ի,  «Հայրենիք»-ի, «Վէմ»-ի համարներ, Հրաչ    Տասնապետեանի  խմբագրութեամբ` « Նիւթեր ՀՅ Դաշնակցութեան պատմութեան  համար»  Ա. հատորը,  Երուանդ Փամպուքեանի խմբագրութեամբ` «ՀՅ Դաշնակցութեան պատմութեան համար» Ե. Զ. է. Ը. Թ. Ժ. ԺԱ.   հատորները:

Աւօ Գաթրճեան համառօտ կենսագրականներու  ընդմէջէն ընթերցողին կը ծանօթացնէ հարիւր դէմքերու այն փաղանգը, որոնց կեանքն ու գործունէութիւնը խորհրդանիշ դարձաւ Հայաստանի անկախութեան: Գործիչներ, որոնք  կերտեցին հայ սերունդներու միասնականութեան դիմագիծը: Ո՞ր մէկը թուեմ` Արամ Մանուկեանը,  զօրավար Սիլիկեանը, Տիանա Աբգարը, Աւետիս Ահարոնեանը,  Յովհաննէս Բաղրամեանը, Նիկոլ Աղբալեանը, Լեւոն Շանթը, Դանիէլ Բէկ Բիրումեանը, Թովմաս Նազարբէկեանը, Սիմոն Վրացեանը, Յովհաննէս Քաջազնունին  ու տակաւին շա՜տ շատեր:

Խիստ ուշագրաւ է հատորին երրորդ բաժինը, ուր Աւօ Գաթրճեան ընթերցողին կը ներկայացնէ   հարիւր հայ ականաւոր դէմքերու յուշ-պատգամներ: Անձինք, որոնց մտքերը պատգամ   եւ ազգային գաղափարախօսութեան  հաւատամք  դարձած են հայ ժողովուրդին, ինչպէս երէկ,  այնպէս ալ այսօր եւ վաղը…

Աւօ Գաթրճեանի կարծիքով, ուխտերու ուխտը  հայ ժողովուրդին համար անկասկած Սարդարապատի  հերոսամարտով ամրագրուած`  «Առանց զէնքի չկայ հայոց փրկութիւն» կարգախօսն է:

Ան յաջորդաբար կը ներկայացնէ մեր ժողովուրդին  կարգախօս դարձած հարիւր յուշ-պատգամներ:   Միտքեր, որոնք հայ ժողովուրդին մէջ վառ պիտի պահեն ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի  ու հայ ժողովուրդի միասնականութեան գաղափարը:

Քանի մը օրինակ բերեմ մեր երէկի եւ այսօրուան  պատգամախօսներէն.

«Ամբողջ սրտով գուրգուրանք ուրեմն, հայե՛ր,  Հայաստանի մեր նորածին  հանրապետութեան վրայ…», Մկրտիչ  Փորթուգալեան:

«Մեր  սերունդը էն սերունդն է, որ դեռ երէկ ազատ, անկախ Հայաստան էր երազում», Յովհաննէս  Թումանեան:

«Մենք ունինք մի ամենաթանկագին կռուան, դա  Հայաստանի Հանրապետութիւնն է», Ստեփան Սապահ-Գիւլեան:

«Այս հանրապետութիւնը կորիզն է, առաջին արտայայտութիւնը` ամբողջ  Հայաստանի վերածնութեան», Պօղոս Նուպար փաշա:

«Հայաստան  կոչուած  երկիրը  դարձեր է մեզի  համար աւելի քաղցր ու հրապուրիչ: Նա այլեւս սոսկ նիւթական քաղաքակրթութեան մի գործօն չէ, այլ կազմում է մեր իմացական   քաղաքակրթութեան  մի անբաժան մասնիկը»,   Միքայէլ Վարանդեան:

«Մեր անկախութիւնը դրուած է այնպիսի հիմքերի վրայ, որ ոչ ոք չի կարող նրան քանդել. հայ  ժողովուրդը իր խօսքը արտասանել  է»,  Յովհաննէս  Քաջազնունի:

«Ովքե՛ր գիտեն արժէքը մայիս 28-ի մեզ նման`  թող գօտեպնդուին. հայութիւնը ազատ է  հոգիով… անկախ ու միացեալ Հայաստանի մէջ ամէնքը անխտիր պիտի տօնեն մայիս 28-ը»,  Նիկոլ Աղբալեան:

«Կեանքիս ամենաերջանիկ օրն է այս:  Երեսուն  տարուայ պայքարս, բողոքս, տառապանքս եւ յոյսերս պսակուեցին փառաւոր յաջողութեամբ», Աւետիս Ահարոնեան:

«Ժողովուրդները  իրենց  անկախութեան ձգտելնուն  համար չէ, որ կը  մեռնին: Շատ աւելի  ճիշդ է  հակառակը. կը մեռնին ապրելու կամքն ու վճռակամութիւն  չունենալնուն համար», Լեւոն Շանթ:

«Սուղ  վճարեցինք, շա՜տ սուղ, գնելու համար մեր անկախութիւնը: Եւ հաւանաբար ո՛չ ոք մեզի չափ սուղ վճարած է իր անկախութեան համար:  Հազարաւորներու  մաքուր արեամբ գրուած է   1918 մայիս 28-ը: Զայն ուրանալ փորձել` կը նշանակէ ցեղի ձայնին դաւաճանել», Գէորգ Գանտահարեան:

Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» տպարանին  մէջ լոյս տեսած, 528  էջերէ բաղկացած գեղատիպ  այս հրատարակութեան վերջին էջերուն մէջ զետեղուած են Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման հերոսապատումին նուիրուած երգեր (հեղինակ` Աւօ Գաթրճեան, երաժշտ.` Ռաֆֆի Ապէճեան):

«Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման հերոսապատումը» հատորը յանձնարարելի է բոլորին` մօտէն ծանօթանալու մեր անցեալին, ներկային եւ ապագային…

Գնահատելի աշխատանք կատարած է Աւօ Գաթրճեան` նոր լոյս սփռելով Սարդարապատի եւ Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան ծագումին եւ   հետագայ անդրադարձներուն վրայ: Կարդալով այս հատորը` ընթերցողը պիտի ըմբոշխնէ արժանի գործ մը:

Հաճելի եւ ուսանելի ընթերցում:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here