ԶԱՆԳԵՐՈՒ ԼԵԶՈՒՆ

0
189
ՅԱԿՈԲ  ՉՈԼԱՔԵԱՆ
Այդ օր, ի՛նչ Կիրակի ըլլալը չեմ յիշեր, մայրս առտու կանուխ հագցուց-զարդարեց մեզ, քոյրերս կապեց իշուկին վրայ ու տարաւ Քեսապ՝ Մեր եկեղեցին:
Գետնասահքը մեր գիւղի առաքելական եկեղեցին շատոնց կուլ տուած էր. գիւղին մէջ ժամ-պատարագ չկար. բայց նորը շինելու տարիներ տեւող վէճ կար:
– Խաչ հանել թող սորվին,- ըսաւ Գընտըր Նանարին, որ այդ օր մեր տուն պիտի մնար՝ բակը կապած կենդանիներուն վրայ աչք պահելու համար:
Գալայի զառիթափին առջեւ, երեք կողմերէն բարձացող լեռներու ափին մէջ երեւցաւ Քեսապը: Մեր առջեւ առաջինը տոքթոր Աւետիս Ինճեճիքեանի կարմիր թեք տանիքով տունն էր. մէկ-երկու այդպիսի տուներ ալ կ՛երեւէին վարը: Միւս տուները, քովէ քով շարուած տափակ տանիքներով, մեր գիւղի տուներէն գրեթէ չէին տարբերեր: Բայց հոս անմիջապէս ակնբախ կը դառնային կարմիր թեք տանիքներով երեք եկեղեցիները, իրենց մէկական կարմիր գլխարկ դրած զանգակատուներով: Գիւղին ամենէն վերը կաթողիկէ եկեղեցին էր, կեդրոնը՝ մեր եկեղեցին, իսկ այս ծայրը, տանիք չունեցող հսկայ շէնքէն քիչ անդին` աւետարանական եկեղեցին: Տանիք չունեցող սպիտակ շէնքը աւետարանական եկեղեցի ըլլալու համար կանգնած էր, բայց Տարագրութենէն ի վեր քարը քարին վրայ չէր դրուած: Դպրոցի շէնքերուն մէկուն ծայրը զանգակատուն շինուեր, խաչ դրուեր ու եկեղեցիի վերածուեր էր:
Գընտըր նանարը, որուն ամուսինը Քեսապի մէջ յայտնի ուսուցիչ եղած էր , պատմած էր մեզի, որ Քեսապի մէջ 100 տարի առաջ եղած է մէկ եկեղեցի, ժողովուրդը մէկ ժամ-պատարագ ունեցած է, յետոյ եկած են ամերիկացի, անգլիացի, գերմանացի միսիոնարները, կաթողիկէ հայրերն ու լատին փատերաները, ֆրանսացի մոնփէրները, խառնած-խառնշտկած են, իրարու ձգած, ստեղծած են չորս համայնք եւ չորս կամ աւելի եկեղեցի, որոնցմէ երեքը հիմա կանգուն են Քեսապի մէջ:
– Ամբարին մէջ ցորենի շատ տեսակներ ունենալը հարստութեան նշան է,- կ՛ըսէր Գընտըր Նանարը,- բայց գիւղին մէջ 3-4 յարանուանութիւն ունենալը խելքի աղքատութեան նշան է:
Մաղարիկէն քիչ անդին, ընկուզենի ծառին տակ, մայրս ալկամանը կախեց իշուկի վիզին, էշը կապեց ծառին ու մեզ առաջնորդեց դէպի Հայոց եկեղեցին: Մտանք շուկայի նեղ փողոցը, որ քարէ սալայատակ ունէր: Խանութները, մեծ ու լայն դուռերով, փակ էին: Միայն Քարամենց փուռը կ՛աշխատէր, ու հացին բոյրը լեցուցած էր փողոցը: Կամուրջին վրայ, իր խանութին առջեւ, Փոլատեան Սարգիսը ջուրի լուսանկարչական գործիքը լարած կը սպասէր: Կիրակի է, գիւղերէն եկող կ՛ըլլայ, նկարի պէտք կ՛ունենայ: Մայրս գիտէր երեւի այդ մէկը:
– Սարգիս եղբայր,- ըսաւ,- դպրոցէն կ՛ուզեն, ձագերս ալ կը նկարե՞ս:
Մարդը մեզ մէկիկ-մէկիկ տեղաւորեց խսիրէ աթոռին վրայ, շտկեց-շտկռտեց, գլուխը մտցուց գործիքին ետին կախուած տոպրակին մէջ ու ՛՛մէկ, երկուՙ երեք՛՛ ըսել-լմնցնելուն չմնաց՝ լոյս շողաց: Նկարուեցանք:
Այդ պահուն եկաւ նաեւ Սագգալի Յակոբը՝ լուսանկարչական գործիքը՝ քոտակը, վիզէն կախած:
– Ի՞նչ կ՛ըսէք, տիկին Խաթուն, ես ալ ընտանեկան խմբանկար մը քաշե՞մ ձեզի համար,- առաջարկեց մօրս:
-Թող պապանին գայ, լուր կու տանք քեզի, կու գաս մեր բակին մէջ կը նկարես,-պատասխանեց մայրս:
– Ճիշդը ատիկա է,- վրայ բերաւ Սարգիսը: Յակոբ գլուխը շարժեց հաւանութեան իբրեւ նշան: Հայրս արտագնայ աշխատանքի մէջ էր:
Ու յանկարծ զանգերը սկսան ղօղանջել: Գիւղը ամբողջ լեցուեցաւ հեռուէն ու մօտէն եկող զանգերու ձայնով: Մոռցանք թէ՛ ջուրի նկարը, թէ՛ ընտանեկան խմբանկար ունենալու մեր փափաքը. ասիկա անօրինակ, տարօրինակ բան էր, զանգերը կարծես մրցումի ելած էին իրարու հետ. մենք այդպէս բան չէինք լսած, չէինք տեսած: Մեր գիւղին մէջ միայն մէկ կոչնակ կը հնչէր:
– Գիտէք՞, թէ ի՛նչ կ՛ըսեն այս զանգերը,- հարցուց Յակոբ, որ մանուկներուն հետ լաւ խօսակից ըլլալ կը թուէր:
Սարգիս դժգոհեցաւ Յակոբի այս հարցումէն, բայց Յակոբ պատասխանեց.
– Ինչ պիտի ըսեմ որ, ըսածներս դուն ալ գիտես, մեր հայրերն ալ գիտէին:
Ապա գլուխը ծռեց, ականջը եւ ցուցամատը դարձուց դէպի բողոքականաց եկեղեցին եւ ըսաւ.
– Տանղալա՜խ, տանղալա՜խ, տանղալա՜խ, տանղալախլար ժամա կէլին (թրքերէն՝ տխմար, տխմար, տխմար, տխմարներ, եկեղեցի եկէք):
Ես ժպտացի, իրաւ որ այդպէս կը հնչէր: Ես գիտէի նաեւ, որ բողոքականներու դրսեկ պատուելիները թրքերէն կը քարոզէին, եւ Չիւրկենց Նանարը թրքերէն ՛՛իլահի՛՛ներ կ՛երգէր եկեղեցւոյ մէջ:
Յակոբ այս անգամ գլուխը ծռեց միւս կողմը, ցուցամատը բարձրացուց ցոյց տալով վերը՝ հեռուն… Կաթողիկէ հայոց եկեղեցւոյ ղօղանջն էր, կարծես երկու զանգ կը հնչէին խուճապահար, ու ըսաւ.
– Ուշէ՛տ էրկէ՜ք, ուշէ՛տ էրկէ՜ք, ուշէ՛տ էրկէ՜ք (բարբառ՝ շուտով եկէք, շուտով եկէք, շուտով եկէք):
Ես խնդացի, իրօք որ հերիսայ ուտելու հրաւէրի պէս էր այդ ղօղանջը:
Մեզի շատ մօտ կը հնչէր Մայր եկեղեցւոյ զանգակը. թոյլ ու դանդաղ ղօղանջ մըն էր, ինչպէս նախիրի առջեւէն քալող կովուն վիզէն կախուած բոժոժինը. Յակոբը, գլուխը դէպի գետին դարձնելով, ցուցամատն ալ այդպէս, ու մեզ հրաւիրելով որ լաւ մտիկ ընենք՝ ըսաւ.
– Եա՛լլա հուրթվա, եա՛լլա հուրթվա, եա՛լլա հուրթվա (բարբառ՝ շարժեցէք, հորթեր, շարժեցէք, հորթեր, շարժեցէք, հորթեր)
Ժպիտս չքացաւ, որովհետեւ մենք այդ եկեղեցին պիտի մտնէինք:
-Խեւո՛ւն մէկը… ուրիշ ըսելիք չկա՞ր այս մանուկներուն,- բարկացաւ Սարգիս Փոլատեանը:
– Քու տղադ գիտէ ալ, աս պզտիկները ինչո՛ւ չգիտնան,-պատասխանեց Յակոբ ու գլուխը առաւ գնաց:
Վերադարձի ճամբուն վրայ ես ու քոյրերս կը կրկնէինք Յակոբի թարգմանութիւնները, իսկ մայրս կը բարկանար, ՛՛մէյ մըն ալ մի ըսէք,- կ՛ըսէր ատոնց մէջ հաւանաբար միջյարանուանական տխուր հակամարտութիւններու ոգին զգալով,- զանգերը մէկ բան կ՛ըսեն ՛՛Միացէ՜ք, միացէ՜ք, միացէ՜ք՛՛:
Բայց մենք այդ օր, առաւօտուն տեսանք, որ գիւղէն եկեղեցի գացողներս Քեսապի մուտքին իսկ բաժնուեցանք իրարմէ, ամէն մէկս իր եկեղեցւոյ ուղին բռնելով:
– Տիկին խաթուն,- ըսաւ վերադարձին մեզի ընկերացող, դէս ու դէն ինկած արդարութիւն փնտռող Գաբթան ամմոն,- օր մը կը մոռնան, նոր յանգերգներ կը սորվին, աւելի վտանգաւոր ու արիւնոտ…
Արդէն գիտէինք, կուսակցութիւննե՛րը:
Մենք գիւղին մէջ, որքան ալ որ մեծերը յանդիմանէին, Յակոբի ըսածներուն մօտիկ խաղերգներ ունէինք: Յաղթողներս մեր երկու բռունցքները իրարու զարնելով կ՛ըսէինք պարտուող տղոց.
– Կաթոլիկ լիկ լիկ , պիր չուալ իփլիք (թրքերէն՝ կաթոլիկ լիկ լիկ, մէկ տոպրակ դերձան):
Ասիկա հաւանաբար կու գար այն օրերէն, երբ նիւթական նպաստի մը դիմաց նորադաւանութեան կը հրաւիրուէր գիւղացին: Ուրիշ խօսք մըն ալ գիտէինք անոնց մասին. ՛՛Ուն պիթթի՝ տին պիթթի՛՛ (թրքերէն՝ ալիւրը վերջացաւ, հաւատքը վերջացաւ):
Բողոքական՝ փրոթեսթան տղաքը բարկացնելու համար կ՛ըսէինք ու կը կրկնէինք.
– Փուրտուսթան, բուրուտ բուստան:
Երբեք չեմ հասկցած ասոր իմաստը, բորոտը հասկցանք, բուստանը ի՞նչ է:
Բայց ամենէն աւելի մենք կը բարկանայինք, երբ անոնք բռունցքները իրարու զարնելով, մէկ ոտքն ալ՝ գետնին, կը պոռային մեր հասցէին.
– Արմանա, կէրմէր իմանա (բարբառ՝ Արմանի, կարմիր եմանի):
Արմանին հայ առաքելականն էր, իսկ կարմիր եմենին՝ աջ ու ահեակ չունեցող նախնական կօշիկը, որ կը խորհրդանշէր յետամնացութիւն ու տգիտութիւն: Էհ, ատենին, ամերկացի միսիոնարներու եւ Վատիկանի լատին փատերաներու հովուութիւնը վայելելով՝ անոնք մեզմէ իսկապէս քայլ մը առաջ եղած են քաղաքակրթութեան մէջ:
Այդ օրերէն հարիւր տարի առաջ մեր նախնիներու յարանուանական անհանդուժողականութիւնները մեզի համար դարձած էին խաղ ու խաղերգ, թէեւ զանոնք ալ մոռնալ կը թելադրէին բոլորը:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here