ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁԸ ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՈՒ ԴԻՒԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿՑՈՒԹԵԱՆՑ ՄԷՋ

0
227

 ԹԱՐՄ ՀՈՂԱԿՈՅՏԵՐՈՒՆ ԱՌՋԵՒ[1]100 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ` ԶՈՒԻՑԵՐԻՈՅ ՄԱՄՈՒԼՆ ՈՒ ՀՆՉԱԿԵԱՆ ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐԸ[2]

 ԴՈԿՏ. ԱԲԷԼ ՔՀՆՅ. ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Ա. ՄԱՍ

ՀԱՄԻՏԵԱՆ ՋԱՐԴԵՐԸ ԵՒ ԶՈՒԻՑԵՐԻԱՑԻ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻՆ ՑՈՒՑԱԲԵՐԱԾ ԶՕՐԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԻՆ 1894 1897 ԹՈՒԱԿԱՆՆԵՐՈՒՆ

Զուիցերիացի ժողովուրդը շատ զգայուն եղած է հա­յոց դաժան ճակատագրին նկատմամբ: Յատկապէս Ժընե­ւի եւ ընդհանրապէս ֆրանսախօս Զուիցերիոյ[3] շրջանին մէջ բնակչութիւնը, ըլլալով 1685 թուականէն սկսեալ Ֆրան­սայէն վտարանդի դարձած եւ Զուիցերիոյ սահման­նե­­րէն ներս ապաստան գտած Հուգենոտներու ժառան­գորդ, գիտակցած եւ մօտէն զգացած է օս­ման­եան բռնա­կա­­լութեան տակ հեծող հայ ժողովուրդի զաւակներուն կրած անլուր տառա­պանքը:

1894–96 թուականներէն սկսեալ, արեւմտահայու­թեան դէմ ծաւալած համիտեան հալա­ծանք­ներուն եւ կո­տո­րածներուն առթիւ, եւրոպական ժողովուրդներու ըն­տա­նիքին մէջ զուի­ցերիացի ժողովուրդը ցուցաբերած է մարդասիրական օգնութիւններու եզակի կեցուածք մը, զօ­րակցելով ոչ թէ ուժեղին` տիրապետող օսմանեան իշ­խանութեան, այլ անոր զոհին` հայ ժողովուրդին հետ, Զուի­ցերիոյ շատ մը քաղաքներուն եւ շրջաններուն մէջ կազմակերպելով բողոքի ցոյցեր, ստորագրահաւաքներ, նիւթական հսկայական հանգանակութիւններ` Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ տարածքին հաստատելով դար­մանատուներ, որբանոցներ եւ կրթութեան օճախներ:

Կ’արժէ այստեղ հպանցիկ մը նաեւ յուշել, որ 1895–96 թուականներուն յատկապէս Սասու­նի, Զէյթունի, Կ.Պոլ­սոյ, Ակնի եւ շրջակայից մէջ հայոց դէմ կազմակերպուած համիտեան կոտորածներուն[4] առթիւ, «Հայանպաստ Օգ­նու­թիւններու Զուիցերիական Համագումար»-ը[5] Զուի­ցե­րիոյ զանազան քաղաքներուն մէջ հայ ժողովուրդին զօ­րակցելու նպատակով հսկայա­կան ստորագրահաւաքներ կը կազմակերպէ եւ, 4 Մարտ 1897-ին, 430.000[6] քա­ղա­քա­ցիներու ստորագրութիւններով լիազօրուած պա­տուի­րակութեամբ մը կը ներկայանայ Զուիցերիոյ Համա­դաշ­նութեան նախագահ Ատոլֆ Տոյխերին ու անոր կը յանձ­նէ, յիրաւի՛, պատմական խնդրագիր[7] մը: Սոյն փաստա­թուղթը կը նկարագրէ Օսմանեան Կայսրութեան սահ­ման­ներէն ներս հայ ազգաբնակչութեան դէմ իրակա­նա­ցուող հալածանքներն ու բռնութիւնները, հարիւր հա­զա­րաւոր հայերու` մանուկներու, կանանց, այր մարդոց եւ ծերերու գազանաբարոյ վայրա­գութիւններով ջարդուիլը, հիմնայատակ կործանումը հայաբնակ բազմաթիւ գիւղե­րու եւ աւան­ներու: Խնդրագիրը կու գայ միաժամանակ ար­տայայտելու զուիցերիացի ժողովուրդին զօրեղ կամքը այն մասին, որ Զուիցերիոյ պետութիւնը միջոցներու ձեռ­նարկէ դիմելու մեծ պետութիւններուն, որպէսզի անոնք ուղղակի միջամտութեամբ ճնշում բանեցնեն օսմանեան իշխանութեան վրայ` դադրեցնելու համար քրիստոնեայ հայ ազգաբնակչութեան դէմ սանձա­զերծուած բռնարարք­ները:­

Ապտիւլ  Համիտ Բ. (1842-1918), Սուլթան Օսմանեան  Կայսրութեան (1876-1909), հրապարակային  հազուադէպ  ելոյթի մը առթիւ՝ 1908 թուականին

Անշուշտ առկայ յօդուածը նպատակ չունի Հնչակեան Քսան Կախաղաններու տխուր իրադարձութեան ձօնուած այս ուսումնասիրութեան մէջ ներկայացնել հայանպաստ այն օգնութիւններուն պատ­մութեան նկարագրութիւնը, որ իրագործուած է զուիցերիական մարդասիրական կազ­մակեր­պութիւններուն եւ ժողովուրդին կողմէ: Այս մասին համառօտ յօդուածաշարք[8] մը տպագրած եմ յառաջա­գոյն: Բայց նախքան իմ բուն նիւթին անդրադառնալը, որ, ինչ­պէս յօդուածին խորագիրը կը յուշէ, Հնչակեան Քսան Կա­խաղաններու վերաբերեալ եղած արձագանգն է շուրջ դար մը առաջ Զուիցերիոյ ընկերվարական մամուլի էջերուն մէջ, նպատակայարմար կը գտնեմ տալու պատ­մական ենթահող մը այդ ժամանակուան Զուիցերիոյ մա­մուլի դրուած­քին, Օսմանեան Կայսրութեան նկատմամբ անոր ցուցաբերած դիրքորոշումին, Երիտթուրքերու յե­ղա­փո­խու­թեան, եւ ընդհանրապէս օսմանեան բռնատի­րու­թեան տակ հեծող հայութեան ու անոր իրավիճակին հետ կա­պուած գնահատականի մասին:

ԼՐԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԱՇԽԱՐՀ՝ ԶՈՒԻՑԵՐԻԱՆ

1928 թուականին Քէօլնի մէջ կայացած մամուլի եւ լրագրութեան միջազգային ցուցա­հան­դէսին Զուիցերիա կը ներկայանար թիւով «աշխարհի ամենահարուստ մա­մուլ ունեցող երկի­րը»[9]: Այդ տարիներուն Զուիցերիոյ մէջ տպագրուած են 406 թերթեր, որոնցմէ 116-ը օրաթեր­թեր էին, իսկ անոնց մէջ ոմանք լոյս տեսած են օրական երկու, նոյնիսկ երեք[10] հրատարա­կու­թիւններով:

Սովորաբար գրաքննութիւն գոյութիւն ունեցած չէ Զուիցերիոյ մէջ: Բայց պետական մակարդակով որոշ սահ­մանափակումներ նկատի առնուած են, յատկապէս Ա. Համաշխարհային Պատերազմին սկիզբը, երբ Զուիցերիոյ «Ազգային Ժողով»-ը, իր 4 Օգոստոս 1914 թուականի նիս­տին, պետութիւնը կը լիազօրէ «Անհրաժեշտ բոլոր միջոց­ներով պահպանելու Զուիցերիոյ ապահովութիւնը, ամ­բող­ջութիւնն ու չէզոքութիւնը, ինչպէս նաեւ երկրին վարկն ու տնտեսա­կան հետաքրքրութիւնները»: Այս պարագա­յին պետութիւնը իրաւունք կ’ունենար միջամտելու եւ ան­հրաժեշտ միջոցներու դիմելու, երբ թերթ մը իր յօ­դուածներով կը վտանգէր Զուիցերիոյ քաղաքական չէ­զո­քութիւնը կամ պետութեան մը հետ մշակած լաւ յարա­բերութիւնները: Այս ընթացքին, մամուլի ազատութեան սկզբունքին հանդէպ պետութեան կողմէ արձանագրուած է ընդամէնը մէկ միջամտութիւն, երբ պետական համա­պատասխան մարմին մը` Guguss անունով, երգիծական թերթի մը տնօրէնութիւնը հինգ անգամ նախազգու­շացնե­լէ ետք, զայն մինչեւ պատերազմին աւարտը փակելու վճիռ տուած է` օտար ազգեր, երկիրներու ղեկավարներ, պե­տութիւններ եւ բանակներ անարգելու, Զուիցերիոյ դի­ւանագիտական փոխյարաբերութիւն­ները, ինչպէս նաեւ այդ երկիրներուն հետ պահպանած քաղաքական չէզո­քու­թիւնը վտանգելու պատճառով:

ԶՈՒԻՑԵՐԻՈՅ ԸՆԿԵՐՎԱՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԸ

1900–1925 թուականներու ժամանակահատուածի ըն­թացքին, այսինքն` Ա. Համաշ­խարհա­յին Պատերազմի նա­խաշրջանին եւ յետոյ, Զուիցերիոյ ընկերային-քաղաքա­կան կեանքը գերա­զանցապէս կը ներկայանար աջա­կողմ­եան եւ ձախակողմեան միաւորում­ներու ուղղութիւննե­րով:

Առաջին մեծ միաւորումը Զուիցերիոյ Լիպերալ-Դե­մոկրատ կուսակցութիւնն[11] էր, որ փաս­տօրէն կը ներ­կա­յա­ցնէր երկրին պետական կուսակցութիւնը, իսկ ընդդի­մութիւնը կազմուած էր երկրին աշխատաւոր տարրերէն, որուն մէջ գերակայող ներկայութիւն էին սոցիալ-դեմոկ­րատ­ները կամ ընկերվարականները:

Զիուիցերիոյ մէջ բանուորական շարժումին աշխու­ժա­ցումը 19-րդ դարու վերջաւորու­թեան` սուր պահանջքը ստեղծեց աշխատաւորական միութիւններու եւ քաղաքա­կան կուսա­կցու­թեանց միջեւ փոխադարձ կապերու սեր­տացման: Սոյնը հանդիսացաւ հիմնական պատճա­ռը բա­նուորական թերթերու զօրեղ ցանցի մը ստեղծումին` նպա­տակ ունենալով սեփական մամուլի էջերուն ընդմէջէն հե­տեւողաբար ջատագովել սոցիալիզմի յաղթանակը: Բնա­կանա­բար, նման նուաճում մը պիտի ուզէր միաժա­մանակ իր գաղափարախօսական ազդեցութիւնը ունենալ երկրի քաղաքական կեանքին վրայ:

Սկզբնական քանի մը տպագրական անյաջող փորձեր կատարելէ ետք[12], Զուիցերիոյ ընկեր­վարական մամուլի ա­ռաջին հրատարակութիւնը կ’իրականանայ 1865 թուա­կա­նին, երբ Ցիւրիխ եւ Վինթերթուր քաղաքներուն մէջ կը տպագրուի «Տէր Ունապհէնկիկէ»[13] (Der Unabängige) թեր­թը, որ կը կրէր յատկանշական «Օրկան Սոցիալ-Դե­մոկ­րատ Կուսակցու­թեան»[14] ենթախո­րագիրը:

1881 թուականէն սկսեալ, Զուիցերիոյ աշխատաւո­րա­կան միութիւններու համախոհնե­րը, մասնաւորաբար 1889 թուականին Փարիզի մէջ գումարուած Բ. Ինտերնա­ցիո­նա­լէն[15] ետք, «աշ­խատաւոր ժողովուրդին համար» կը հրա­տարակեն «Արպայթրշթիմմէ»[16] (Arbeiter­stimme) ա­նու­նով շաբաթաթերթ մը: 1892-ին, Պեռնի մէջ լոյս կը տեսնէ ընկերվարականնե­րու «Պեռներ Թակվախթ»[17] (Ber­ner Tagwacht) անունով թերթը: Ցիւրիխի ընկերվարական շարքերուն մէջ 1894-էն սկսեալ ներքին խօսակցու­թիւն­նե­րը հետզհետէ կը կեդրոնանան այն ուղղութեամբ, որ հիմնուի ազգային կուսակցական պաշտօնաթերթ մը: Ար­դարեւ, քանի մը տարի անց այս ծրագիրը կ’իրականանայ եւ 1898-ին լոյս կը տեսնէ «Ֆոլքսրեխթ»-ը[18] (Volksrecht), որ կը կրէր «սոցիալ-դեմոկրատներու օրաթերթ» ենթա­խո­րագիրը:

Զուիցերիոյ առաջին  ընկերվարական  թերթերը

20-րդ դարու սկիզբէն մինչեւ 20-ական թուական­նե­րը, Զուիցերիոյ ընկերվարական թերթերը կ’ունենան հս­կա­յական վերելք եւ երկրին քաղաքական կեանքին վրայ կը գործեն պատկառելի ազդեցութիւն մը: Փաստօրէն, 1835–1923 թուականներու ընթացքին, Զուիցերիոյ մէջ արձանագրուած են սոցիալ-դեմոկրատական ուղղութիւն ունեցող 113 անուն թերթեր, որոնց մէկ մասը տակաւին մինչեւ մեր օրերը, երբեմն որոշ անուանափոխումներով, կը շարու­նակեն իրենց ընկերային, քաղաքական եւ գա­ղա­փարախօսական երթը:

Ի դէպ, այստեղ պիտի ուզեմ ընդգծել, որ առկայ ու­սումնասիրութիւնը պատրաստելու առթիւ ուշա­դրու­թիւնս մասնաւորապէս կեդրոնացած է ընկերվարական այն թեր­թերուն[19] վրայ, որոնք ուղղակի անդրադարձած են 19-րդ դարու վերջին տասնամեակին եւ 20-րդ դարու սկիզ­բին Օս­մանեան Կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած քաղա­քա­կան կարեւոր եղելութիւննե­րուն: Նշուած իրադար­ձու­թիւն­ներուն մէջ յաճախ գերակշռող դեր ունեցած են ա­րեւմտահայու­թեան հետ պատահած դէպքերը, որոնց շար­քին մասնաւոր կարեւորութիւն ընծայուած է Քսան Կա­խա­ղաններու իրադարձութեան:

Զուիցերիոյ գրեթէ բոլոր թերթերը, նաեւ վերոյիշեալ ընկերվարական մամուլի զգալի մասը, վերապահութիւն ցուցաբերած են Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի վարած քա­ղաքականութեան նկատմամբ: Անոնք չեն զլացած ի­րենց էջերուն մէջ լայն տեղ տրամադրելու այն բոլոր խժդժու­թիւններուն եւ կոտորածներուն, որոնք Օսմանեան Կայս­րութեան տարածքին կ’իրագործուէին արիւնարբու Սուլ­թանին հրահանգով` քրիստոնեայ ազգային փոքրամաս­նութիւններուն, ի մասնաւորի հայոց դէմ: Զուիցերիոյ հանրութիւնը, շնորհիւ իր մամուլին, օրը-օրին իրազեկ դարձած է շատ մը մանրամասնութիւններու, հակառակ այն փաստին, որ օսմանեան կառա­վարութիւնը ամէն ջանք ի գործ դրած է եղելութիւնները թաքցնելու կամ դի­ւանագիտական մարտավարութիւններով զանոնք խեղա­թիւ­րելու: Միեւնոյն է, անհերքելի իրողութիւնն այն էր, որ Օսմանեան Կայսրութիւնը թեւակոխած էր իր հոգե­վար­քը ու ստոյգ կը գտնուէր վերջ­նական փլուզման սե­մին: Հետեւաբար, այսպէս յորջորջուած Արեւելեան կամ Հայկական Հարցը Զիուիցերիոյ ընկերվարական թեր­թե­րու մեկնաբանութեամբ` այս շղթային վերջին օղակը կը կազմէր, ու հետեւանքն էր Օսմանեան Կայսրութեան տկարութեան, Սուլթանի բռնատիրութեան եւ Թուրքիոյ ա­րեւելեան տարածաշրջանին մէջ ռուսական գործողու­թիւն­ներուն, նաեւ եւրոպա­կան մեծ տէրութիւններու հե­տապնդած շահերուն:

ԶՈՒԻՑԵՐԻՈՅ ԸՆԿԵՐՎԱՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՆ ՈՒ ԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐԸ

1900-ական թուականներուն, հետզհետէ ակներեւ կը դառնար Զուիցերիոյ մամուլին մէջ համակրանքը Երիտ­թուրքերու շարժումին նկատմամբ, որ իբրեւ քաղաքական ընդդիմա­դիր ուժ` սուլթանական հալածանքներուն են­թար­կուելով` վտարանդի իր կեդրոնները հաստատած էր Լոն­տոնի, Փարիզի եւ Ժընեւի մէջ: 4 Փետրուար 1902-ին, Երիտթուրքերու Փարիզի մէջ գու­մարուած Ա. համա­գու­մարին, որուն կը մասնակցէին նաեւ հայ յեղափոխա­կան կուսակցու­թեանց[20] ներկայացուցիչները, կ’աշխատէին հա­մաձայնութեան գալ` միաս­նական ընդհանուր ճակատով պայքարելու սուլթանական վարչակարգին դէմ: Նշուած այս ժամանակահատուածին մէջ Երիտթուրքերը, առ­նուազն իրենց շարժումին կարեւոր հատ­ուածը, դեռեւս կը հետապնդէր Սուլթանի գահընկէցութեան եւ 1876 թուա­կանի Միդհատ­եան[21] Սահմանադրութեան գործա­դրու­թեան ծրագիրը: Ապտիւլ Համիտ, 1878-ի Փետրուա­րին, ոչ միայն խափանած էր խորհրդա­րանին գործունէութիւնը, այլեւ այսպիսով հեղինա­կազրկած էր նաեւ երկրին Սահ­մա­նա­դրու­թիւնը եւ, աւելի քան երեսուն տարիներու ըն­թաց­քին, ինքզինքին վերապահած բացարձակ միապետի մը գերիշխանութիւնը: Այստեղ պէտք է նշել, որ Երիտ­թուր­քերու Փարիզի Ա. համա­գումարին կային նաեւ հա­մո­­զում­ներու տարբերութիւններ շարժումին ազդեցիկ ղե­կա­վարնե­րուն միջեւ: Ահմէտ Ռիզա կը մեկնէր ցեղային հայեցակէտով ու կը մերժէր համագործակցիլ Եւրոպայի տէրութիւններուն հետ: Մինչդեռ իր տեսա­կէտ­ներով ա­զատախոհ նկատուող Իշխան Սապահէտտին[22] կ’առաջ­նոր­դուէր Եւրոպայի հետ համագործակցելու ան­հրաժեշ­տութեան համո­զու­մով եւ Օսմանեան Կայսրու­թեան ա­պա­գան կը տեսնէր իրաւահաւասար ազգերէ ու կրօնք­նե­րէ կազմուած համադաշնային պետութեան մը ստեղծու­մին մէջ:

Միդհատեան կամ Օսմանեան 1876  թուականի   Սահմանադրութիւնը

ԵՐԻՏԹՈՒՐՔԵՐՈՒ ՅԵՂԱՇՐՋՈՒՄԸ 1907 – 1908 ԹՈՒԱԿԱՆՆԵՐՈՒՆ

Այս ընթացքին, Զուիցերիոյ մամուլը իր ուշադրու­թիւնը կը կեդրոնացնէ Օսմանեան Կայս­րութեան հետզ­հե­տէ աւելի ակներեւ դարձող տկարացումին վրայ: Հրապա­րակուած իրարայա­ջորդ յօդուածները կը մեկնաբանեն Օս­մանեան Կայսրութեան սնանկացումը, տնտեսութեան քայքայումը, աշխատաւոր դասակարգին դժգոհութեան հե­տեւանքով յառաջացող տարատեսակ գործադուլները, երկրին մէջ պակսող կայունութիւն եւ իրաւունք հասկա­ցութիւնները: Ընդհա­կառակը, քաղաքական ընդդիմադիր ուժերուն հետ համագործակցելու եւ ժամանակի մարտա­հրաւէրները դիմակայելու փոխարէն, Սուլթանը կը ճնշէ երկրին ժողովրդավար տարրերը եւ ընդդիմադիր գոր­ծիչ­նե­րը կը հալածէ մինչեւ Զուիցերիոյ հեռաւոր սահման­նե­րը:

Այս առնչութեամբ Զուիցերիոյ ընկերվարական թեր­թերուն մէջ լոյս տեսնող յօդուածները միանշանակ իրենց բարոյական զօրակցութիւնը կը ցուցաբերեն մասնաւորա­բար Երիտթուրքե­րու յեղափոխական շարժումին հետ, որ կը միտի Օսմ. Կայսրութեան մէջ տապալել միջնադարէն մնացած միապետական խունացած վարչակարգը` փոխա­րէ­նը ստեղծելով ժողովրդավարական արդար եւ իրաւա­հա­ւասար սկզբունքներու վրայ հիմնուած պետութիւն մը:

Հետեւելով Եւրոպայի ընկերվարական գաղափա­րա­խօ­սութեան հիմնադիրներուն` Քարլ Մարք­սի, Ֆրիդրիխ Էնկելսի եւ անոնց կարկառուն հետեւորդներուն` Էդուարդ Պեռնշթայնի եւ Ռոզա Լուքսենպուրկի ուղղութեան, Զո­ւի­ցերիոյ վերոյիշեալ թերթերուն առաջնորդող յօ­դուած­­ները միաժամանակ կը ձաղկէին Եւրոպայի հզօր տէրու­թիւններուն վարած քաղաքա­կա­նութիւնը, որ, հիմնուելով միայն սեփական շահերու վրայ, կը հետապնդէր իր քա­ղա­քական ազդեցութեան ոլորտը ստեղծել Օսմ. Կայսրու­թեան տարածքէն ներս: Կը քննադատուէր նաեւ Զուի­ցե­րիոյ պետութիւնը, որ Գերմանիոյ եւ Թուրքիոյ հետ տն­տե­սական առաւելութիւններ ապահովելու համար` կրա­ւո­րական վերաբերմունք մը կը ցուցաբերէր Ժընեւի եւ Զուիցերիոյ այլ քաղաքներուն մէջ Սուլթանին ստեղծած լրտեսական ցանցին նկատմամբ[23]:

1907 թուականի Դեկտեմբերին, Փարիզի մէջ կը կա­յա­նայ Երիտթուրքերու Բ. համագումա­րը, որուն կը մաս­նակցէին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հեղինա­կա­ւոր ներկայացու­ցիչ­ներէն Ակնունի[24] եւ ուրիշներ, ինչ­պէս նաեւ յոյներ, պուլկարներ եւ հրեաներ: Ի դէպ, Հնչակեան Կուսակցութեան ղեկավարները կը մերժեն Փա­րի­զի համագումարին մասնակցելու առաջարկը` նկատի ու­նենալով գաղափարական անհաշտելի թուող տարբե­րու­թիւնները իրենց եւ Երիտթուրքերու հետապնդած քա­ղաքականութեան միջեւ: Հնչակեաններու մերժողական դիրքորոշումը կը հիմնուէր այն փաստով, որ անոնց հա­մար պարզուած էր Երիտթուրքերու քաղաքականութեան հակահայկական էութիւնը: Մինչդեռ ՀՅԴ-ի ներկայա­ցու­ցիչները, մեկ­նե­լով տրուած իրավիճակէն, թրքական ընդդիմադիր այս ուժերուն հետ համագործակցութիւնը ան­հրաժեշտ կը նկատէին` յուսալով Սուլթանին բռնա­տի­րութիւնը յեղաշրջելէ ետք նպաստաւոր ելք մը գտնել հայ ժողովուրդին համար[25]: Բոլոր պարագաներուն, Երիտ­թուր­քերու Փարիզի Բ. համագումարին մասնակցող բոլոր ընդդիմադիրները կը համատեղէր հիմնական նպատակ մը` վերջ դնել Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի բռնատիրութեան, իս­լամազրկել երկրին վարչակարգը, իրաւա­հաւասարութիւն հաստատել տարբեր ազգերու եւ բոլոր կրօնքներուն մի­ջեւ: Արդարեւ, 1908 թուականի Յուլիսին, Երիտթուրքեր վերջնականապէս կը սպառնան Սուլթանին` իսկոյն վե­րա­­հաստատել 1876 թուականի Միդհատեան Սահմա­նա­դրութեան հեղինակութիւնը եւ իր կողմէ 1878-ին արձա­կուած խորհրդարանին գործունէութիւնը: Կ.Պոլսոյ վրայ երիտթրքական ջոկատ­ներու ներխուժումի սպառնալիքէն սարսափած` Ապտիւլ Համիտ 17 Դեկտեմբեր 1908-ի հրա­մա­­նով ստիպուած կ’ըլլայ անմիջապէս վերահաստատելու վերոյիշեալ սահմանադրութիւնն ու խորհրդարանին գոր­ծունէութիւնը: Այս միջոցին, Պուլկարիա կ’անկախանայ օսմանեան տիրա­պետութենէն, Կրետէ կղզին կը վերա­միա­նայ Յունաստանի, իսկ Պոսնիա կը միացուի Աւստրիա­­կան Կայսրութեան:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ

1-Այս խօսուն խորագիրը փոխ կ’առնեմ Հնչակեան Քսան Կախաղաններու մասին Զուիցերիոյ ընկերվարական «Ֆոլքսրեխթ» թերթին մէջ լոյս տեսած յօդուածէն:

2-Առկայ ուսումնասիրութեան մէջ պիտի նախընտրեմ ընդհանրապէս Հնչակեան Քսան Կախաղաններ անուանումը եւ, մասնաւորաբար, կախաղան բարձրացած նահատակներուն թիւը նշել միշտ մեծատառով եւ ոչ թէ արաբական թուանշանով: Ինծի համար անոնք, նոյնիսկ արտայայտուելու ձեւին ու միջոցին մէջ, երբեք թիւ մը չեն, այլ` ազգի ազատագրութեան եւ բիւրեղ գաղափարախօսութեան սրբազան զոհասեղանին իրենց կեանքը զոհաբերած անմահ հերոսներ, որոնց սուրբ յիշատակին հանդէպ ունիմ ճշմարիտ յարգանք եւ համակ նուիրում:

3-Suisse Romande.

4-  «Համիտեան կոտորած»-ներ կամ «Հայկական կոտորած»-ներ ըմբռնումը նկատի ունի հայկական զանգուածային այն ջարդերը, որոնք տեղի ունեցան Արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիոյ հայաբնակ զանազան վայրերու մէջ, 1894 և 1896 թուականներուն, թրքական կառավարութեան կազմակերպութեամբ եւ Համիտիէ հեծելագունդերու իրագործումով: Հայկական զանգուածային կոտորածները կը ներկայացնեն հետեւեալ մօտաւոր ժամանակագրութիւնը.  1894-ի ամառը` Սասուն, 1895 Սեպտեմբեր` Կ.Պոլիս, Տրապիզոն եւ Բաբերդ, 1895 Հոկտեմբեր` Դերջան, Երզնկա, Չարսանճագ, Քղի, Բաղէշ, Կիւմիշխանէ, Եդեսիա, Շապին -Գարահիսար, Էրզրում, Մալաթիա, Խարբերդ, Ակն, Տիգրանակերտ, Մարզուան, Սեբաստիա, Զիլէ, Ուրֆա, Զէյթուն եւ Վան: 1896-ի Օգոստոսին` Կ.Պոլիս: Նշուած զանգուածային ջարդերուն սպաննուած են շուրջ 300 հազար հայեր, շուրջ 100 հազար հայեր բռնի մահմետականացած են, իսկ նոյնքան եւ թերեւս աւելի մեծ թիւ մը ստիպուած եղած է լքելու իր պապենական հայրենիքը: Հմմտ., «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան», Զ., Երեւան, 1980, էջ 183–184:

5-  Conferenz der schweizerischen Hulfs-Comite’s fur Armenier – Confe’rence du Comite’ d’Aide Suisse aux Arme’nienes.

6-  Հուսկ ստորագրութիւններու թիւը բարձրացած է մինչեւ 430.081-ի:

7- Petition.

8-  Տե՛ս, «Արարատ» օրաթերթ, 8–10 Մարտ 2013:

9-  Հաւանաբար սոյն գնահատականը նկատի ունի այն երկիրները, որոնք մասնակցած են այս ցուցահանդէսին: Վստահաբար Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն կամ Խորհրդային Միութեան մէջ այդ ժամանակաշրջանին լոյս պիտի տեսնէր աւելի մեծաթիւ թերթերու տպաքանակ մը: Բայց այս գնահատականը կրնար նաեւ հիմնուած ըլլալ վիճակագրական համեմատականի մը վրայ՝ մեկնելով այն փաստէն, որ Զուիցերիա փոքրիկ երկիր մը ըլլալով՝ թերեւս հազիւ ունենար հինգ միլիոն բնակչութեան թիւ մը:

10-  Ցիւրիխի մէջ տպագրուող Neue Zuricher Zeitung (NZZ) թերթը օրական կ’ունենար ընդհուպ մինչեւ երեք հրատարակութիւն:

11-  Freisinnig-Demokratische Partei (FDP), Parti radical-démocratique suisse (PRD), Partito liberale radicale svizzero (PLR).

12-  Ընկերվարական անդրանիկ թերթերէն մին կը համարուի նաեւ «Կրիւթլիանր» (Grutlianer) թերթը, նոյնպէս տպագրուած 1865 թթ.:

13-  Der Unabhangige, գերմաներէն կը նշանակէ` «Անկախը»:

14-  Organ der sozial demokratischen Partei.

15-  Բ. Ինտերնացիոնալը գումարելու համար մասնաւոր նախընտրութիւն տրուած է 14 Յուլիս 1889-ին, քանի որ այդ թուականը կը զուգադիպէր Ֆրանսական Յեղափոխութեան 100-ամեակին:

16- Arbeiterstimme, իմա` «Աշխատաւորներուն Ձայնը»:

1 7- Die Berner Tagwacht, իմա` «Պեռնի Արթնացում»:

18-  Volksrecht, իմա` «Ժողովուրդի Իրաւունք»:

19- Այս առնչութեամբ աչքի առաջ ունեցած եմ մասնաւորաբար հետեւեալ թերթերը. Arbeiterstimme (AS). Wochenblatt fur das arbeitende Volk in der Schweiz, Zurich, 1895–1896; Droit du Peuple, Le (DP), Quotidien socialiste et Organe officiel du Parti Socialiste Suisse, Lausanne, 1922–1923; Neue Wege (NW), Blatter fur religiose Arbeit. Zentralorgan der religios-sozialen Bewegung. Basel, 1910–1916; Sentinelle, La (SE), Journal d’Information et d’Annonces et Organe des Socialiste du Jura. La-Chaux-de-Fonds, 1915–1916; Berner Tagewacht (BT). Organ der sozialdemokratischen Partei des Kantons Bern. Herausgegeben von der Arbeiterunion Bern. Bern, 1896–1915; Volksrecht (VR), Sozialdemokratisches Tagblatt. Offizielles Organ der Sozialdemokratischen Partei der Schweiz und des Kantons Zurich sowie der Arbeiterunion Zurich. Zurich, 1898–1925.

20-  Համագումարին մասնակցած են վերակազմեալ հնչակեաններ եւ դաշնակցականներ: Տե՛ս, «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան», Գ., Երեւան, 1977, էջ 591:

21- Օսմանեան 1876-ի Սահմանադրութիւնը «Միդհատեան» կը կոչուի, որովհետեւ անոր հեղինակը Ահմէտ Շեֆիք Միդհատ Փաշան կը նկատուի: Մշակութային եւրոպական կողմնորոշում ունեցող այս թուրք բարեկարգիչը վարած է Օսմ. Կայսրութեան մեծ վեզիրի պաշտօն, սակայն հալածանքի ենթարկուած է Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի բռնակալութեան կողմէ: 1881-ին դատապարտուած է մահուան, սակայն անգլիացիներու ազդու միջամտութիւններով մահապատիժը փոխուած է աքսորի: 8 Մայիս 1884-ին, Սէուտական Արաբիոյ աքսորավայրին մէջ ան խեղդամահ գտնուած է` հաւանաբար Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի կողմէ տնօրինուած սադրանքով:

22-  Իշխան Սապահէտտին կը սերէր Օսմանի ազնուական տոհմէն եւ զարմիկն էր Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի: Տրուած ըլլալով, որ ան օսմանեան ազնուական ընտանիքին կը պատկանէր մայրական գիծով, իրաւունք չունէր սուլթանական գահուն, քանի որ այդ ապահովուած էր բացառաբար հայրական ուղիղ գիծի ժառան-գորդներուն: Իր ազատախոհ համոզումներուն համար ատելի դարձաւ Սուլթանէն, ուստի 1899-ին ստիպուած եղաւ փախչելու Փարիզ եւ հոն ներկայացնելու Երիտթուրքերու, տեսակ մը, ազատախոհ թեւը: Ի տարբերութիւն իթթիհատական պարագլուներու` Նազըմի, Թալէաթի, Պէհաէտտինի եւ այլոց, Սապահէտտին կողմ-նակից էր Օսմ. Կայսրութեան ազգային փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու ընդլայնման եւ պետական իշխանութեան ապակեդրոնացման:

23- Տե՛ս, Spitzelrecht, VR, 134, 13.07.1902.

24-Տե՛ս, Հովհաննիսյան, Գ., «Հնչակյան Կուսակցության Պատմություն (1887–1915 թթ.)», Երեւան, 2012, էջ 191:

25-  Տե՛ս, անդ, էջ 191 եւ 192: Ըստ Ջ. Թորոսեանի «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան»-ին մէջ տպագրած յօդուածին, Երիտթուրքերուն հետ հայկական կուսակցութիւններու փոխյարաբերութեան վերջնական խզումը տեղի կ’ունենայ հետեւեալ պատճառներով. «Պանթյուրքիզմի մեծապետական դոկտրինան, որ 1908-ի հեղափոխությունից հետո դարձել էր պաշտօնական գաղափարախոսություն, հակառակ էր հայերի` ինքնավար Արեւմտեան Հայաստան ստեղծելու ընբռնմանը: Հայերի և երիտթուրքերի փոխհարաբերությունները գնալով սրվեցին, որին հետևեցին Ադանայի ողբերգական դեպքերը: Անհաջողության մատնվեց նաև երիտթուրքերի «բարենորոգչական» գործունեությունը հայկ. վիլայեթներում, որը հանգեցրեց հայկ. կազմակերպությունների հետ վերջնական խզման»: Տե՛ս, «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան», Գ., Երեւան, էջ, 591: Մեզի այնպէս կը թուի, թէ 1914-էն վերջ կ’իրականանայ ՀՅԴ-ի եւ Երիտթուրքերու փոխյարաբերութեանց վերջնական խզումը: ՀՅԴ-ի 1911 թուականին գումարուած Ե. համագումարին մէջ որոշում կ’ընդունուի, այսուհետեւ, վերապահ մօտեցում ցուցաբերել Երիտթուրքերուն նկատմամբ` Հայկական Հարցին մէջ սկզբունքային տարբերութիւններու պատճառով: Էրզրումի մէջ գումարած 1914-ի Ը. համագումարով Դաշնակցութիւնը կը մերժէ իրականացնել Երիտթուրքերուն առաջարկը` Կովկասեան ճակատի թիկունքը խռովութիւններ ստեղծելու վերաբերեալ: Ան հայկական կողմերուն համար կ’որդեգրէ պահպանել հաւատարմութեան սկզբունքը` արեւմտահայ հատուածը ի նպաստ Թուրքիոյ, իսկ արեւելահայ հատուածը ի նպաստ իր երկրի իշխանութիւններուն, այսինքն` Ցարական Ռուսիոյ: 1915 թուականի Ապրիլ 24-ին Կ.Պոլսոյ մէջ ձերբակալուած հարիւրաւոր մտաւորականներու եւ երեւելիներու շարքին զոհ կը դառնան նաեւ Դաշնակցութեան կարկառուն դէմքերէն շատերը: Տե՛ս, Yves Ternon, «Le genocide de Turqie et la guerre (1914–1923)», dans: «Histoire des Armeniens», Toulouse, 1982, p. 486–489.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here