ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁԸ ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ  ՈՒ ԴԻՒԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿՑՈՒԹԵԱՆՑ ՄԷՋ

0
291

 ԴՈԿՏ. ԱԲԷԼ ՔՀՆՅ. ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԵՂԵԼՈՒԹԻՒՆԸ

Դ  ՄԱՍ

7 Սեպտեմբեր 1913 թուականին, Ռումանիոյ Կոս­տան­ցա քաղաքին մէջ կը գու­մարուի Սո­ցիալ Դեմոկրատ Հն­չակ­եան Կուսակցութեան 7-րդ պատգամաւորական ժողո­վը[1]: Հնչակ­եան զա­նազան կեդրոններէ հոն ժամանած պատ­գամաւորներու առջեւ դրուած էր դիմա­կայել ժամա­նա­կի ծանր մարտահրաւէրը, քաղաքական ճիշդ կողմ­նո­րո­շում որդե­գրել Հայաստանի ինքնա­վա­րութեան հարցով, ճշդել կու­սակցութեան հետագայ գործու­նէու­թեան ծրա­գի­­րը: Այս ժողովի պատ­կառազդու հեղինակութիւններն էին Ստեփան Սա­պահ-Գիւլ­եան, Վարազդատ (Գր. Ան­պար­ճ­եան[2]) եւ Տոքթ. Պէննէ (Պետրոս Թորոսեան): Ժողովը կը վաւերացնէ հետեւեալ օրակարգը.

ա.-  ՍԴՀԿ-ի դիրքորոշումը Թուրքիոյ մէջ:

բ.-   Ընդհանուր եւ մասնաւոր բարենորոգումներու եւ ինքնավար Հայաստանի հարցը:

գ.-   Միջկուսակցական յարաբերութիւնները:

դ.-   Կուսակցական մասնաճիւղերու փոխյարաբե­րու­թեան հարցը:

Մեկնելով այն փաստէն, որ Երիտթուրքերը կը վա­րէին հայատեաց քաղաքակա­նու­թիւն մը, իսկ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք հայութեան կեան­քը ոչին­չով բարե­փոխուած էր, ընդհակառակը` օրէ-օր ա­ւելի զգալի կը դառնար ահեղ վտանգի մը սպառնա­լիքը, պատգա­մա­ւո­րական ժողովը կ’որդեգրէ անցնիլ անօրի­նա­կան գործունէու­թեան: Որո­շում կա­յացնող հեղի­նա­կաւոր մարմին մը, գլխաւո­րութեամբ Ստեփան Սա­պահ-Գիւլ­եա­նի, Վարազդա­տի եւ Փարա­մա­զի, կ’ընդունի գաղտնի որո­շում մը` ահաբեկ­չութեան միջոցով սպաննել Երիտ­թուրք ղեկա­վար­նե­­րէն ոմանք, մասնաւորաբար եռապե­տութեան պարա­գլուխ Թա­լէաթը:

Կոստանցայի ժողովի որոշումները շուտով կը սկսին գործադրուիլ: Ստեփան Սա­պահ-Գիւլ­եան իսկոյն կ’անցնի Երիտթուրք բռնապետերուն դէմ մահափորձը կազմա­կեր­պելու գործին եւ, յիրաւի, ահաբեկիչները Օտեսայէն եւ Պուլկարիայէն[3] կը տեղա­փո­խուին Կ.Պո­լիս` սպասելով մա­հափորձը իրագործելու համար պատեհ առիթին:

Ցաւօք սրտի, ամբողջ ծրագիրը եղերական հետե­ւանք­ներով կը ձախողի` ներքին եւ ան­նե­րե­լի դաւաճանութեան մը հետեւանքով:

Եգիպտոսի հնչակեան մասնաճիւղէն որպէս պատ­գա­մաւոր Կոստանցայի ժողո­վին մաս­նակցած Արթիւր Եաս­եա­նը, բուն ինքնութեամբ` Արշաւիր Սահակեան վա­տա­նուն հա­յը, թրքա­կան ոստիկանութեան կը մատնէ Երիտ­թուրք ղեկավարները ահաբեկելու Կոս­տանցայի ժողովին առնուած գաղտնի որոշումը: Ըստ պատմական տուեալ­նե­րու, դաւա­ճանը Կոստանցա կը ժամա­նէ ժողովի աւար­տին ու կը պահան­ջէ անպայման ծանօ­թանալ ժողովի ա­տե­նագրութեան: Բնա­կա­նաբար ատենագրու­թեան մէջ ար­ձանագրուած չէր Թա­լէաթի դէմ ահա­բեկչութեան վերա­բեր­­եալ առ­նուած գաղտնի որոշումը[4]: Անշուշտ դժուար է գուշակել նաեւ, թէ դաւաճանը ինչպէ՛ս եւ ուրկէ՛ վերա­հա­սու կը դառնայ գաղտ­նիքին: Բոլոր պա­րագաներուն, յոյն դասական իմաստա­սէր­նե­րէն Սոկրատի կը վերա­գրուի սա թեւա­ւոր խօսքը` «Աւելի դիւրին է շիկացած ածուխը լեզուին վրայ պահել, քան գաղտնիք մը»:

Այս դաւաճանը, որ արդէն հնչակեաններու մօտ կաս­կածելի դարձած էր ու Գա­հիրէի մէջ ա­նոնց կողմէ սկսած էր հսկողութեան ենթարկուիլ, թրքական ոստիկա­նութեան օժան­դա­կու­թեամբ կ’ազատի ու կը տեղափոխուի Կ.Պոլիս:

Թալէաթի հրամանով` Թուրքիոյ մէջ շուտով կը ծա­ւա­լի հնչակեան գրեթէ բոլոր երե­ւելի անձ­նաւորու­թիւն­նե­րուն դէմ հալածանքի հսկայ ալիք մը: Կը ձերբակալ­ուի հնչակ­եան ղեկա­վար­նե­րէն աւելի քան 130 հոգի[5]: Կը փա­կուին հնչակեաններու «Կայծ» եւ «Կոհակ» թերթերը, նաեւ գաւառ­նե­րուն մէջ թուրք ոստիկաններու կողմէ կը սպաննուին շարք մը կուսակ­ցական գործիչներ:

16 Յուլիս 1914-ին, Կ.Պոլսոյ մէջ ձերբակալուած հն­չակ­եան ղեկավարներու դա­տա­վա­րու­թիւնը ռազմա­կան դա­տարանին կողմէ կը սկսի 28 Ապրիլ 1915-ին: Ա­նոնց դէմ կ’ա­ռա­ջադրուին հետեւեալ մեղադրանքները.

ա.-  Հնչակեան Կեդրոնի 1913 թուականի Փարիզի «Կո­չ»-ը` ուղղուած Եւրոպայի ազ­գե­րուն եւ պե­տութիւններուն, Հայաստանի ինքնավարութեան եւ բարենորո­գում­ներու ծրագ­րին վերա­բեր­եալ:

բ.-   Կոստանցայի պատգամաւորական ժողովին ըն­դու­նած «դաւադրական որո­շում­ները»:

գ.-   Թալէաթի դէմ մահափորձ ձեռնարկելու ծրագի­րը:

Ռազմական դատարանին առջեւ հնչակեան ամբաս­տան­եալներուն դէմ դաւա­ճանի նողկալի վկայութիւն­նե­րով գործուն մասնակցութիւն կ’ունենայ Արթիւր Եաս­եան վատա­համբաւ հայը, որ ոչ միայն թրքական ոստիկա­նու­թեան մատնած էր Կոստանցայի որո­շումները, այլեւ ձեր­բա­կա­լութիւններուն մեծ մասը կատար­ուած էին իր ցուց­մունք­ներուն պատճառով: Բնականաբար, հայ ազգի այս մեծ դաւաճանը իր արդար մահապա­տիժը կը գտնէ 1919 թուականին Ատանայի մէջ` հնչակեան վրիժառու գոր­ծո­ղութեամբ:

Քսան Անմահ Հնչակեան Հերոսներ Կ. Պոլիս,  Սուլթան Պայազիտ հրապարակ, Երեքշաթբի, 15 Յունիս  1915

Սակայն 14/27 Մայիս 1915-ին, Հինգշաբթի կէսօրէ ետք ժամը 2:30-ին, վերջին անգամ ըլլա­լով բանտին մէջ կը կարդացուին ամբաստանեալ հնչակեան հերոսնե­րուն անուննե­րը, ապա ոստի­կաններու ուղեկցութեամբ անոնք կը տարուին դատարան: Ռազմական ատեանի նախա­գա­հը նիստը բանալով` կը կարդայ մահա­գոյժ դատավճիռը: Սոյ­նը օսմա­նե­րէնէ փոխա­դրուած է հայերէնի, ուստի կը ներկա­յացնենք զայն նոյնութեամբ` բնագրա­յին հին ոճը պահ­պա­նե­լու նպատակով.

«Ատեանին առջեւ, ի ներկայութեան եւ ի բացակա­յու­թեան տեղի ունեցած դա­տա­վա­րու­թեամբ հաստա­տուած ըլլալով, որ անկախ եւ ինքնավար Հայաստան մը կազ­մե­լու հա­մար եղեռ­նափորձեր կազմակերպած, օտարները Օս­մանեան կառա­վարութեան դէմ գրգռե­լու եղանակով, ձեռնարկած են կայսրութեան երկրամասե­րէն մաս մը Օս­մանեան կառավա­րութենէն անջատելու եւ այս նպա­տա­կաւ ալ օտար երկիրներու զանազան կող­մե­րը գաղտնի եւ յայտնի ժողովներ գու­մարելով մէկտեղ հրատարա­կու­թիւններ ըրած, գրգռու­թիւններ եւ թղթակցութիւններ հա­նած են, Պատժական Քաղաքային Օրինաց տրա­մա­դրու­թեանց համաձայն պիտի պատժուին` դաւա­դրա­կան Հըն­չակ­եան Կուսակցութեան Կեդրոնի անդամներէն.

  1. Սապահ Գիւլեան
  2. Վարազդատ
  3. Փարամազ, ծանօթ կովկասցի Մատթէոս Սար­գս­­եան, այլ անուամբ` ռո­տոսթոցի Համբարձում Գրի­գոր
  4. Վառնացի Յակոբ Գազազեան
  5. Գաբրիէլ` Քեշիշեանի որդի` Մինաս, այլ ա­նուամբ` սամսոնցի սարը Խա­չիկ
  6. Պիթլիսցի` Սմբատ, որդի Վարդան Գլըճեանի
  7. Վահան Պօյաճեան, այլ անուամբ` Ռուբէն Կա­րա­պետեան
  8. Տոքթ. Պետրոս` որդի Պեննէ Թորոս Թորոսեանի
  9. Արմենակ` որդի Համբարձումի, վաճառական
  10. Աբրահամ` որդի Ստեփան Մուրատեանի
  11. Արամ` որդի Կարապետ Աչըգպաշեանի, արաբ­կիր­ցի
  12. Հրանդ` որդի Աբրահամ Եկաւեանի
  13. Գարեգին` որդի Առաքել Պօղոսեանի
  14. Պօղոս` որդի Միքայէլ Պօղոսեանի
  15. Յակոբ` որդի Ղազար Պասմաճեանի
  16. Թովմաս` որդի Վահան Թովմասեանի
  17. Երեմիա` որդի Կիպրիանոս Մանանեանի
  18. Մկրտիչ` որդի Յովհաննէս Երէցեանի
  19. Գեղամ` որդի Կարապետ Վանիկեանի
  20. Երուանդ` որդի Յովհաննէս Թօփուզեանի, այլ ա­նուամբ` Բանուոր
  21. Յովհաննէս` որդի Ստեփան Եղիազարեանի
  22. Գառնիկ` որդի Գրիգոր Պօյաճեանի

Անպարտ կը յայտարարուին` Վանեցի Յակոբ Ա­ւետիսեան, այլ անուամբ` Արծ­րունի, Գագիկ Օ­զանեան, Կարապետ Փաթուկեան, Հմայեակ Ա­րամ­­եանց եւ Գրի­գոր Եղիկ­եան»[6]:

Հայ յեղափոխութեան  եւ ազգի ազատագրութեան անմահ դրօշակակիրներ՝ Հնչակեան Քսան Կախաղանները Կ. Պոլիս, Սուլթան Պայազիտ հրապարակ, Երեքշաբթի, 15 Յունիս  1915

Վերոյիշեալ ցանկէն յստակ կը դառնայ, որ ռազ­մա­կան դատարանին տուած վճիռով մահ­ուան կը դատա­պար­տուին հնչակեան կարկառուն գործիչներէն քսան­եր­կու հոգի: Մահուան դա­տա­պարտուած հերոսներու խում­բէն երկու անձերու` Ստեփան Սապահ-Գիւլեանի եւ Վա­րազ­դա­տի նկատմամբ վճիռը կ’արձակուի հե­ռակայ կար­գով, քա­նի որ անոնք, ինչպէս տեղին նշուած էր, կը գտնուէին արտա­սահ­մանի մէջ: Բաց աստի, նոյն ատեանի նախագահութենէն պայմանաժամ մը կը տրուի նաեւ Պօ­ղոս Նուպար Փաշային` տասը օրուան ժամանակա­միջոցի մէջ ներկայանալու վերոյիշեալ ատեանը` ամբաստան­ուե­լով անկախ Հայաստան մը կազմելու նպատակով Ան­տան­տի ուժերուն հետ համագոր­ծակցելուն եւ կարգ մը այլ ծան­րակշիռ մեղա­դրանքներու մէջ: Բնականաբար, ուրկէ ալ տրուած ըլլար այդ վճիռը, բոլորովին անհեթեթ պիտի ըլ­լար ներկայանալ կանխամտած­ուած նման դատավա­րու­թեան մը, ուստի յայտարարուած պայ­մա­նաժամի ա­ւար­­տին եւ ամբաստանեալին բացակայութեան, Պօղոս Նու­­պար Փաշա հեռակայ կարգով նոյնպէս կը դատապարտուի մահուան[7]:

Հայոց ազատագրական պայքարի սրբազան խորանին վրայ իրականացած այս գերազանց զոհաբերութեան՝ Հնչակեան Քսան Կախաղաններու մողոքին ականատես Գա­լուստ Քհնյ. Պօղոսեան հետագային կը վկայէ, որ ազ­գին հերոսները «Անվեհեր կերպով կը դիմագրաւէին մահը եւ կ’արհամարհէին զայն»: Տոքթ. Պէննէ մահուան սեմին կը բացագանչէ. «Մեզ` քսանս կը կախէք, բայց քսան հա­զարներ պիտի հետեւին մեզի»: Իսկ Փարամազ կախա­ղա­նին բարձունքը իրեն դարձուցած Սինայի մը կամ Թափօր լեռի մը աստուածակոխ գագաթը` մարգարէաշունչ կը յայ­տարարէ. «Դուք մեր մարմինը միայն կրնաք սպաննել, բայց մեր գաղափարը` ոչ: Վաղը ան պիտի երեւի Արե­ւել­քի հորիզոնին վրայ: Հայութիւնը պիտի ողջունէ ինք­նա­վար սոցիալիստական Հայաստանը»[8]:

ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ

1- Տե՛ս, Հովհաննիսյան, Գ., «Հնչակյան Կուսակցության Պատմություն (1887–1915 թթ.)», Երեւան, 2012, էջ 249–261:

2- Անձնական նկատառումով մը Տոքթ. Եղիկ Ճէրէճեան կը հաւաստիացնէ, որ Վարազդատի իսկական անունը Յակոբ Թիւրապեան է: Գեղամ Յովհաննիսեան Վարազդատի որոշապէս Գրիգոր Անպարճեան անունը կը վերագրէ. տե՛ս, Հովհաննիսյան, Գ., անդ, էջ 11, 133: Ա. Կիտուր նմանապէս կ’անդրադառնայ Գրիգոր Անպարճեան անունին, սակայն առանց ճշդելու, որ սոյնը Վարազդատի բուն ինքնութեան կը վերաբերի:

3-Այլուր՝ ահաբեկիչները Եգիպտոսէն կու գան  Կ.Պոլիս. տե՛ս, Հովհաննիսյան, Գ., անդ, «Հնչակյան Կուսակցության Պատմություն», անդ, էջ 254։

4- Սոյն տեղեկութիւնը մեզի բերանացի հաղորդած է Տոքթ. Եղիկ Ճէրէճեանը, որուն համար կը յայտնենք մեր շնորհակալութիւնը։

5- Տե՛ս, Արամեանց, Հմայեակ, «Անկախ Հայաստան», «Պատմութիւն Հնչակեան Կուսակցութեան», Գ., Կ.Պոլիս, 1919, էջ 47։

6-Հմմտ., «Պատմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան Կուսակցութեան», Ա., խմբ. Արսէն Կիտուր, Ս. Դ. Հնչակեան Կուսակցութեան Պատմագր. Կեդր. Յանձնախումբ, Պէյրութ, 1962, էջ 389–390.

7- Տե’ս, Արամեանց, Հմայեակ, «Անկախ Հայաստան», անդ, էջ, 47: Նոյն հեղինակը կը  նշէ, որ պատերազմական ատեանը մահուան կը դատապարտէ նաեւ Հրանդ Աղաճանեանը: Տե’ս, նոյնը:

8- Հմմտ., Յովհաննիսյան, Գ., անդ, էջ 260-261:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here