Կիրակնօրեայ ընթերցումներ(3)

0
298

Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան

Միտ,  մտիկ. մէտ, միտիլ

Եկէք խոնարաբար խոստովանինք, թէ  միշտ չէ, որ ասոնք բոլորիս եւ բոլորովին ծանօթ հասկացութիւններ են: Խոնարհութիւնը գիտութեան մատչելու ամենաուղիղ ու ամենակարճ ճամբան է:  Ուրեմն հետեւինք այդ լուսաւոր ճամբուն:

Միտ եւ մէտ երկու տարբեր արմատներ են, որոնք երբեմն  պատահականօրէն կը նոյնանան.  օրինակ՝ մէտ կու տայ միտիլ, որուն միտ  հնչիւնափոխ արմատը նոյնը չէ վերը բերուած առաջին միտ-ին հետ:

Բացառուած չէ իմաստային համընկնում եւս, որուն պիտի անդրադառնանք:

Ահա այս եւ նման  շփոթներ արժանի են որոշ լուսաբանութեան, թէկուզ…վերատեսութեան:

*   *   *

1.Միտ, մտ-ածել, մտ-իկ

          Միտ-ը կախեալ արմատ մըն է, որ,   ուրեմն,  իբրեւ ազատ բառ չի կրնար կիրարկուիլ:

Ան բառի կը վերածուի «ք» մասնիկի յաւելումով՝ միտ+ք = միտք, որ  մարդ  արարածին իւրայատուկ բնածին  այն ունակութիւնն է, որ թոյլ  կու տայ մտածելու եւ դատելու, եւ այս բոլորը արտայայտելու բառերով՝ խօսքով, բաներ, որոնցմէ զրկուած են  կենդանիները:    

Գոհանանք այս ամփոփ սահմանումով, այլապէս  միտք-ը շատ ընդարձակ հասկացութիւն է՝ փոխաբերական իմաստներու ահարկու շարանով մը, որ մեզ շատ հեռուները կրնայ տանիլ:

Այս արմատով կազմուած է մտածել բայը՝ «ի» ձայնաւորի կորուստով, որ կը նշանակէ միտք մը ածել՝ բերել, կազմել, յառաջացնել, ձեւաւորել:  Ունինք մտածում կամ մտածութիւն  բայանունը, որ կը նշանակէ մէկէ աւելի միտքերու շղթայի մը ծնունդը, յօրինումը:

Այս արմատով կազմուած է մտիկ ձեւոյթը, որ իր կարգին անկախ չէ, այլ հանդէս կու գայ ընել բայով՝ մտիկ ընել, որ կը նշանակէ մտքով հետեւիլ մեր լսածներուն եւ…տեսածներուն:

Լսածներուն՝ ծանօթ է ամէն արեւմտահայ:

Բայց շատ քիչեր տեղեակ են, որ մտիկ ընել կը նշանակէ նաեւ աչքով հետեւիլ, աչքով ընկալել արտաքին աշխարհը: Յիշենք գէթ Սայաթ Նովայի հետեւեալ տողը.

«Ասիր ջեյրան իմ, թուղ քի սեյր անիմ, եա՛ր, մտիկ անիմ»:

Որ կը  նշանակ՝. «Ըսիր՝ եղնիկ եմ,  թոյլ տուր որ դիտեմ,  եա՛ր, մտիկ ընեմ»:

          Անշուշտ եղնիկը…ականջով մտիկ չեն ըներ, այլ…աչքով, դիտելով, տեսնելով:

          Մտիկ ընել՝ դիտել հաւասարութիւնը շատ հինէն՝ Միջին հայերէնէն կու գայ:

Նահապետ Քուչակը՝ ԺԶ. դար, ունի հետեւեալ կիրարկութիւնները.

–«Մտիկ իմ եարին արէք, զինչ հագեր է ամէնն է կանանչ»:

–«Մտիկ լեռներուն արէք»:

Առաջին տողին մէջ ան շրջապատը կը հրաւիրէ «դիտելու եարին կանաչ հագուստը», երկրորդը աւելի պարզ է՝  լեռները դիտելու հրաւէր մըն է:

Դա՛րձեալ միջինհայերէնեան  տող մը. «Սիֆաթին արա մտիկ որ է խորին անգիտելի» (Կ. Երզնկացի, ԺԳ. դար[1]): Սիֆաթ արաբերէն կը նշանակէ երես, դէմք, կերպարանք. իսկ անգիտելի կը նշանակէ անճանաչելի. ուրեմն՝ «Դիտէ՛ դէմքը, որ   շատ անճանաչելի է»:

Մտիկ ընել՝ դիտել շատ տարածուած է արեւելահայերէնի մէջ եւս.

          —Երկինքը սկսել է աղքատ մարդկանց վրայ քաղցր աչքով մտիկ անել (Վախթանգ Անանեան, «Մայր արջը»):

–Մի էս իշխանուհուս մտիկ արէք է՜, տեսէք՝ ոնց է զուգուել, զարդարուել…ճ (Յ. Թումանեան, «Մոխրոտը»):

–Չէ՛, ամա՜ն,— ասում է խորթ մէրը,— նա էնպէս կեղտոտ է, որ վրէն մտիկ անել չի լինիլ  (անդ):

Ասոնք, անշուշտ, բացատրութեան չեն կարօտիր:

Կարելի է զարմանալ միայն, թէ ինչո՞ւ արեւմտահայերէնը չէ պահած կամ իւրացուցած այս նշանակութիւնը:

  1. Մէտ, միտիլ, միտում, հակամէտ, հակամիտիլ

Մէտ-ը անկախ  արմատ բառ է, թէեւ  ոչ շատ ծանօթ:

Ուրեմն՝ պատկերացուցէք կշիռքի այն տեսակը, որ օժտուած է երկու նժարներով, որոնցմէ մէկուն վրայ կը դրուի կշռաքարը, միւսին վրայ՝ կշռելի ապրանքը՝ հացը, խաղողը, կարագը եւ այլն: Այս երկուքը իրարու կը միանան հորիզոնական ձողով մը, որ  լծակ կը կոչուի: Այս լծակին կեդրոնը կը գտնենք եռանկիւնաձեւ   սուր՝ վերահայեաց ցցուածք մը. ահա ա՛յս է մէտը: Երբեմն մէտը բաւական երկար կ’ըլլայ, մինչեւ մէկ-մէկուկէս թիզ, եւ իր աջ ու ձախ շարժումներով հաւասարակշռութիւնը հաստատելու կարեւոր ու վստահելի միջոց մըն է:

Մէտին աջ-ձախ թեքումները կը նշենք միտիլ բայով, որ օժտուած է փոխաբերական շատ կարեւոր նշանակութեամբ մը.  այս իմաստով՝ միտիլ կը նշանակէ յարիլ այս կամ այն ուղղութեամբ՝ ազգային, գաղափարական, քաղաքական եւ այլն:

Ան կը ծառայէ  նաեւ բնորոշելու  որեւէ հարցի  ու կացութեան մէջ որդեգրուած թեքումը, տրամադրութիւնը, ուղղութիւնը . «Թորոսը կը միտի ունեցածը ծախելու եւ հայրենիք հաստատուելու»:  «Մարկոսն ալ կը միտի նոր կնիկ մը առնելու»:

Սակայն նոյն բայով կարելի է բնորոշել անշունչ առարկաներու  ուղղութիւնը եւս.

–«Ձորի  շոճիները  կը միտին դէպի արեւը»: «Ամէն գետ դէպի ծով կը միտի»:

–«Բարտիներու գագաթները երկինք կը միտին»:

Հոմանիշներ են միտիլ եւ միտում ունենալ կամ ցուցաբերել. այս վերջինը պատշաճ է կիրարկել ընդհանրապէս բանական էակներու համար,  թերեւս կարելի ըլլայ նաեւ անասուններու, սակայն ոչ իրերու:  Եթէ թոյլատրելի է ըսել. «Արագիլները միտում կը ցուցաբերեն գաղթելու»,–  ապա անպատշաճ  է ըսել. «Այս ծառը միտում ունի չորնալու»:        Ունինք հակամէտ ածականը, որ նոյն ինքն միտողի, միտում ունեցողի նշանակութիւնը ունի,  եւ  ըլլալ-ին հետ կը կազմէ բաղադրեալ բայ մը:  Առ այս բերուած օրինակները կարելի է ներկայացնել այս բաղադրեալ բայով  ալ.

–Շոճիները հակամէտ են արեւուն (հասնելու):

–Բարտիներու գագաթները հակամէտ են երկինքին ( դպնալու):

[email protected]

[1] Կոստանդին Երզնկացի եւՆահապետ Քուչակ  արեւմտահայ էին,– եթէ կարելի է այսպէս ըսել,– ահա թէ ինչու զարմանալի է արեւմտահայերէնի մէջ բառիս այս իմաստին բացակայութիւնը:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here