ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁԸ ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՈՒ ԴԻՒԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿՑՈՒԹԵԱՆՑ ՄԷՋ

0
293

ԴՈԿՏ. ԱԲԷԼ ՔՀՆՅ. ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Ե. ՄԱՍ

 ՄԱՏՆԻՉԸ

Թէպէտ նախընտրելի պիտի ըլլար առկայ յօդուածաշարքին մէջ բոլորովին չյիշատակել վատա­համ­բաւ այս հայ մատ­նիչին անունը, սակայն նկատի ունենալով, որ ան ժա­մա­նակակիցներու կողմէ արդէն ճանչուած եւ հայ մամուլին կողմէ ալ բացայայտուած վիժուկ մըն էր, ուստի, լոկ պատ­մական հետաքրքրութենէ մեկնելով, ստորեւ կը ներ­կայացնեմ աղուէսակնիք ճակատը այդ վատա­նուն կեր­պարին` քաղելով համապատասխան ամփո­փում մը ժա­մա­նակի հայ մամուլի էջե­րէն[1].–

«Ո՞Վ ՄԱՏՆԵՑ ԳԱՂՏՆԻՔԸ – Արշաւիր Սահակեան (Արթիւր Եասեան) ազգավաճառ հրէշը, որ տարիներէ ի վեր գաղտնի ոստիկանութեան մէկ գործակալն ըլլալով Հա­յու­թեան եւ մասնաւորապէս Հնչակեանութեան պատուհաս ե­ղաւ:

Ժամանակին կռահած ըլլալով մատնիչին վատու­թիւ­նը, նախ նամակներով զգուշացու­ցած էինք Հնչակեանները եւ յետոյ նոյնիսկ լրագրով դիմակազերծ ըրած էինք զինք: Գահիրէի Հնչակեան Մասնաճիւղն եւս ատեն մը զոհ գնաց իր խաբէութիւններուն: Մինչեւ որ Եգիպտոսի մէջ կազ­մուած Միջկուսակցական Մարմնին ալ անդամակցեցաւ եւ անոր գաղտնիքները գաղտնի ոստիկանութեան հաղորդած ըլլալը ստուգելով պաշտօնական շրջաբերականով մը եղե­լութիւնն հաղորդուեցաւ բոլոր ազգային շրջանակներուն և Ազգային Ժողովոյ Ատենապետ Տօքթ. Տաղաւարեանի, խմբագրութեանց եւ կուսակցական կեդրոններու:

Արշաւիր Սահակեան յաջողած էր Եգիպտոսի Հնչակ­եան Մասնաճիւղին կողմէ պատ­գամաւոր ընտրուիլ եւ իբր այն մասնակցիլ Քէօսթէնճէի Քօնկրէին (Է. Ընդհ. Պատգ. Ժողով), ուր տրուած բոլոր որոշումները եւ մասնա­կցող­նե­րուն անունները Տէտէ-Աղաճի Օսմ. հիւպատոսին միջոցաւ ղրկած էր Պոլիս, Ոստիկանութեան Տնօրէնութեան:

Այս պարագան Արշաւիր Սահակեան անձամբ խոս­տո­վանեցաւ Պատերազմական Ատեանին մէջ […]:

Միեւնոյն մատնիչն էր, որ Ոստիկանութեան Տնօրէ­նու­թեան տեղեկագրած էր Թալէաթ պէյի դէմ կատարուելիք մահափորձը. այս առթիւ յականէ անուանէ մատնանշած էր այն անձերը, որոնք իբր թէ կազմակերպած էին մահա­փոր­ձը, ինչպէս նաեւ այն անձերը, որոնք բերուած էին, իր ըսե­լո­վը, մահափորձը կատարելու համար:

Նոյն այս գործակալն էր որ Թանին լրագրին մէջ (1915 Ապրիլ Մայիս ամիսներուն) հրա­տա­րակեց թունալից յօ­դուած­ներու շարք մը ընդդէմ Սապահ-Գիւլեանի եւ ընկեր­նե­րուն, իբր Շէրիֆ փաշայի հետ միանալով Թուրքիոյ դէմ դաւողներ եւ Պոլսոյ մէջ հակաիթթիհատա­կան յեղափո­խու­թիւն մը պատրաստող: Յօդուածները կ’ըստորագրէր Մէհ­մէտ Միտհատ ծածկանունով:

Ով որ ժամանակին առիթ ունեցաւ կարդալու այդ յօդուածները, դիւրաւ կրնայ հետեւցնել թէ ինչ ահարկու գրգռութեանց տեղի տուին անոնք, ազդելով մանաւանդ Պատերազմական Ատեանին վրայ եւ զայն մղելով ան­սահ­ման գերագրգռութեան: Հայահալած պաշտօնէու­թեան ձեռ­քին մէջ աղէտալի գործիք մը եղան այդ դիտումնաւոր, զըր­պարտող, յատկապէս թելադրուած սադրանք­ները […]»[2]:

«ԱԺԱՆՍ-ԲՐՕՎՕԳԱԹԷՕՐԸ[3]

[…]

Հայ յեղափոխութեան եւ Հայ անուան արատ բերող այս մարդն էր, որ վերջերս վտարուեցաւ Ս. Դ. Հնչակեան Կուս. Գահիրէի Մասնաճիւղէն, իբր փաստուած ու անհեր­քե­լիօրէն ապացուցուած ՄԱՏՆԻՉ-ԼՐՏԵՍ:

 

Անարգ   մատնիչը՝  Արշաւիր Սահակեան (Արթիւր  Եասեան)

 Երկու դիրքի վրայ հանուած իր պատկերները կը հրա­տարակենք, որպէսզի ամենքը տեսնեն ու ճանչնան սեւա­հոգի այս մարդը, որ ընդունակ եղած է ծախելու իր ազգն ու խիղճը, իր մակաբոյծի թերմաշ գոյութիւնը անիծա­պարտօ­րէն քաշկռտելու համար:

Այս մարդուկը իր իսկ գրութեամբ խոստովանած է ա­հա­ւոր իրողութիւնը, այո՛, ինքն իր ստորագրութեամբ հաս­տատած է կուսակցադաւ մը, ազգադաւ մը, վճառուած մը եւ միով բանիւ աժանս-բրօվօգաթէօր մը ըլլալը…

Ս. Դ. Հնչակեան Կուս. Գահիրէի Մասնաճիւղին մէկ պաշ­տօնագիրը կ’ըսէ ի միջի այլոց.

‘Այս թշուառականը, որքան մեզ յայտնի է, Եոզղատցի է, իսկական անունն է Արշաւիր Սահակեան, կրած է զա­նազան ժամանակներ հետեւեալ կեղծանունները` Մհեր Ա. Մեղ­մունի, Ֆիլոս Ալիս, Մոկ Ֆարհատ, Մարքիզ, Ալիս Ռըշ­տու­նի: Այս անուններով յայտնի եղած է Սեբաստիոյ, Կե­սա­րիոյ եւ Պուրսայի շրջանները… Իր լրտես-մատնիչական տեղեկագրերի մէջ ստորագրած է Radolf Ston եւ Maclad ու Լութֆի…’:

Ասոր վրայ աւելցնենք թէ այդ արարածը քանի մը տե­ղեր խաբելով ամուսնացած է քանի մը կիներու հետ, որոնք այսօր կ’ապրին իբրեւ իր անպարտ զոհերը եւ որոնցմէ իր անիծեալ հետքը կորսնցնելու համար Բիւզանդիոնի մէջ հրա­տարակել տուաւ Ատանայէն գրուած թղթակցութիւն մը, իբր թէ իտալացի զինուորներ կղզիներու մէջ զինքը սպան­ներ եւ դիակը ծովը նետեր են եւն…

 […] Ժամանակ անցնելէ վերջ Գահիրէի Ս. Դ. Հնչակ­եան Մասնաճիւղը մեզ հարցուցած էր թէ կը ճանչնա՞նք ար­դեօք Արթիւր Եասեանը, զոր իբր ուսուցիչ կ’ուզեն եղեր վարձել հոն: Մենք այն ժամանակ զգուշացուցինք Գահիրէի Մասնաճիւղը, կասկածելով որ գուցէ այդ անուան տակ պա­հուած է աննկարագիր առաւ-փախաւը…

Այս ընկածը, սակայն, այսպէս թէ այնպէս կը յաջողի սպրդիլ Գահիրէի ընկերներու շար­քին մէջ եւ նոյնիսկ իր դիր­քը շահագործելով, անորակելի լրբութեամբ այս ու այն ընկերոջ վերագրել իր արարքները, խռովութիւն ու ատե­լու­թիւն սերմանելով եւ պատճառ դառնալով տխուր իրողու­թեանց…

Մատնիչ-լրտեսը` լոկ դրամ շահելու նպատակով կը դի­մէ չերեւակայելիք ստութեանց եւ զրպարտութեան Ազգն ու Կուսակցութիւնը կասկածի տակ դնելով յաչս կառա­վա­րու­թեան եւ իր շրջապատին:

Արշաւիր Սահակեան Հայ իրականութեան մէջ կա­տար­եալ մէկ տիպարն է Ազէֆին, որ մէկ կողմէ Ռուս ըն­կեր­վարական կուսակցութեան վերին շրջանակներուն մէջ պա­տասխա­նատու պաշտօններ կ’ստանձնէր եւ կառավա­րու­թիւնը կ’ահաբեկէր եւ միւս կողմէ իր պատկանած կուսա­կցութիւնը կը մատնէր նոյն կառավարութեան, այն տար­բե­րութեամբ միայն որ հայ Ազէֆը աւելի անարգ ու ստորին էր երբ միայն սուտին եւ կեղծիքին կ’ա­պաւինի:

Սե՜ւ ըլլայ իր երեսը…»:

«ՄԱՏՆԻՉԻՆ ՀԵՏՔԸ ԿԸ ԿՈՐՍՆՑՆԵՆ – […] Մատ­նի­չը Պոլսոյ Կեդրոնական փոստային մէջ նամակատուփ մը վարձած էր եւ այն ալ Ս. Դ. Հնչակեան Ուսանողական Միութեան վարձած տուփին մօտերը, ո՞վ գիտէ ինչ կան­խա­մտածութեամբ:

Մենք ալ Կոհակի խմբագրութեան անուամբ վարձած էինք թիւ 125 նամակատուփը, ուր անգամ մը, ցրուող պաշ­տօնէին անզգուշութեան հետեւանքով, ստացուած նամակ­ներուն մէջ սխալմամբ ձգուած նամակ մը գտանք: Այդպիսի սխալմունքներ յաճախ կը պատահին, երբեմն ալ մեզի ուղ­ղուած նամակներ ու թղթակցութիւններ անուշադրութեամբ ուրիշներու տուփը կը ձգուէր եւ տուփերուն տէրերը կը վե­րադարձնէին մեզ:

Մեր տուփին մէջ ձգուած նամակը արտառոց հասցէ մը կը կրէր թիւ 50 ՓՕԼ: Երբ պատկան­եալ պաշտօնէին դիմեցի եւ նամակին տէրը հարցուցի, ‘Այաւասիկ կ’ուգայ կոր’, ը­սաւ պաշտօնեան եւ մատնանշեց դէմի մեծ դռնէն մտնող ակ­նոցաւոր շիք երիտասարդ մը:

Եկողը նոյնինքը մատնիչն էր, Արշաւիր Սահակեանը, որ 13 Մարտ 1914-ի միջոցները նոր անուա­նակոչութեամբ ե­ղած էր «թիւ 50 Փօլ» եւ Պոլսոյ մէջ ու շրջակայքը կը շա­րու­նակէր իր սխրա­գործութիւնները:

Մինչդեռ նոյն օրն իսկ Բանբեր թերթին մէջ իր հետքը կորսնցնելու ճիգ մը կ’ըլլար: Որով ստիպուեցանք յաջորդ օրուան Դայլայլիկ-ին մէջ հրատարակել հետեւեալ զեկոյ­ցը[4].

«‘ԹԻՒ ՅԻՍՈՒՆ ՓՕԼ’[5]

Մատնիչ-լրտես Արշաւիր Սահակեան կամ ուրիշ ա­նուամբ Արթիւր Եասեան կոչուող արարա­ծը, որ ասկէ ա­ռաջ Բիւզանդիոն թերթի միջոցաւ իր հետքը կորսնցնել ջա­նացած էր, հիմա ալ Բան­բեր թերթը ձեռք առած է եւ կ’աշ­խատի այնպէս ցոյց տալ թէ հասարակութենէն հեռու կղ­զիա­ցած վիճակի մը ենթարկուած է:

Ուստի կը յայտարարենք թէ բոլորովին սուտ եւ նպա­տակաւոր են երէկի Բանբերի տրուած լուրերը մատնիչի մասին: Բացարձակ հիմունք ունինք պնդելու թէ մատնիչը Պոլ­սոյ մէջ կը շարու­նակէ իր աղտոտ դերը եւ հիմա կը կո­չուի ‘ԹԻՒ ՅԻՍՈՒՆ ՓՕԼ’:

Մատնիչը ամէն օր կը ծպտուի եւ հոգ կը տանի ան­ճա­նաչելի ըլլալու: Ի վիճակի ենք յայտնելու թէ մատնիչը կը կրէր ոսկեգոյն կեղծամ, սեւ ակնոց, մոխրագոյն վերարկու, ալանկլէ կօշիկ եւ շա­գա­նակագոյն ձեռնափայտ…

Կը խնդրենք հասարակութենէն` զգուշանալ լրագրա­կան դիտումնաւոր հրատարակու­թիւն­նե­­րէ, որոնք կրնան նպատակ ունենալ մեռած, փախած, բռնուած, անյայ­տա­ցած ցոյց տալով հացա­կեր խաւար ուժերուն ծառայել»:

Այսօրինակ խաղի մը առջեւ կը գտնուինք նաեւ հիմա, այս անգամ ալ Ժամանակ լրագիրը ձեռք առնուած է մատ­նի­չին հետքը Պոլսէն հեռացնելու նպատակաւ: 1918 Նո­յեմ­բեր եւ թիւ 3366 Ժամանակի մէջ հետեւեալ լուրը կար­դա­ցինք.

‘ՀԱՅ ԽԱՖԻՅԷ ՄԸ ԲԱՆՏԱՐԿՈՒԱԾ’

Մասնաւոր տեղեկութեանց համաձայն` տխրահռչակ Ար­շաւիր Սահակեանը բանտարկ­ուած է Ատանայի մէջ, ‘Շանթաժ’-ի խնդրի մը պատճառով: Ինչպէս ծանօթ է յիշեալ սինլքորը իր մատնու­թիւններով Պոլսոյ մէջ կախել տուաւ 20 Հնչակեաններ եւ շատ մը հայերու օճախները քանդեց իր ‘ժուռնալ’-ներով:

Դարձեալ Ատանա, Բիւզանդիոն ալ, ինչպէս վերը տես­նուեցաւ, Ատանայէն ստացուած թղթա­կցութեամբ կը ծած­կէր հետքը թշուառականին: Հաւանօրէն Արշաւիրի մէկ գոր­ծակալն է նոր տեղե­կութեան աղբիւրն ալ…»:

ԱԲԻՒՐՆԵՐ

1-Այստեղ նկատի ունինք հիմնականօրէն Հմայեակ Արամեանցի հաղորդած

վկայութիւնները եւ իր գրչէն 1914 թուականի Փետրուարին «Դայլայլիկ»-ի մէջ

լոյս տեսած յօդուածը։ Հմմտ., Արամեանց, Հմայեակ, «Վերածնունդի Երկունքը»,

«Պատմութիւն Հնչակեան Կուսակցութեան», Կ.Պոլիս, 1918, էջ 50 եւ 55։

2-Տե՛ս, Նոյնը։

3- Հմմտ., «Դայլայլիկ», թիւ 12 (197), 5/8 Փետրուար, Կ. Պոլիս, 1914։

4- Հմմտ., Արամեանց, Հմայեակ, «Վերածնունդի Երկունքը», անդ, էջ 54–55։

5- Տե՛ս, «Դայլայլիկ», թիւ 28, 14/27 Մարտ, Կ.Պոլիս, 1914։

6- Հմմտ., Արամեանց, Հմայեակ, «Վերածնունդի Երկունքը», անդ, էջ 55։

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here