ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁԸ ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՈՒ ԴԻՒԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿՑՈՒԹԵԱՆՑ ՄԷՋ

0
199

ԴՈԿՏ. ԱԲԷԼ ՔՀՆՅ. ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

ԵԱ. ՄԱՍ

 ՀՆՉԱԿԵԱՆ ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐԸ ԶՈՒԻՑԵՐԻՈՅ ԸՆԿԵՐՎԱՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻՆ ՄԷՋ ԵՒ «ԼԱ ՍԱՆԹԻՆԷԼ» ԹԵՐԹԸ

Քիչ մը վերը արդէն հպանցիկ նշեցինք, որ Հնչակեան Քսան Կախաղաններու վերաբեր­եալ առաջին տեղեկու­թիւ­­նը կը հաղորդուի արեւմտեան Զուիցերիոյ ընկերվա­րա­կան­ներու «Լա Սանթինէլ» թերթի 6 Օգոստոս 1915-ի թի­ւին մէջ: Տեղեկագրութիւնը կը սկսի հաղորդելով ուղ­ղակի Քսան Կախաղաններու գոյժը, որ Կ.Պոլսոյ մէջ ե­րիտ­թր­քա­կան կառավարութեան կողմէ հրապարակաւ կա­խաղան բարձրացած են Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսա­կցու­թեան անդամներէն քսան անմեղ հայեր` ամբաս­տա­նուե­լով ազատ Հայաստան մը հիմնելու ցանկու­թեան մէջ[1]:

Թերթը միաժամանակ կը տեղեկացնէ, թէ մինչ այդ ո­րոշակի թիւ մը հայ յեղափոխական այլ կուսակցու­թիւն­ներէն, մտաւորականներէն եւ ազգի երեւելիներէն ձեր­բակալուելով` աքսոր­ուած է Թուրքիոյ խորերը` դէպի Գո­նիա, ուր բոլորը սպաննուած կամ «անձնասպան» եղած են: Հետաքրքրական է, որ տեղեկագրութիւնը «suicidés» (անձնասպան ըլլալ) բայը չակերտներու մէջ առած է` ընդ­գծելու համար այս առնչութեամբ թրքական սուտա­կասպաս քարոզչութիւնը:

Եւ այս բոլորը, – կը շարունակէ թերթը, – քրիս­տո­նեաներու հին ջարդարարները, Գեր­մա­նիոյ Վիլհելմ Բ. Կայսեր հովանաւորութեան տակ, ինքզինքնին ամբողջա­պէս ազատ եւ անպա­տասխանատու կը զգան` կրկնելու հա­մար 1894–1896 թուականներու կոտորածները: Միայն Պիթլիսի շրջանին մէջ, բոլոր այրերը ջարդելէ ետք, թուր­քերը 9.000 կանայք, երեխաներ եւ ծերեր հաւաքելով` տա­րած են Տիգրիսի ափը, ուր զանոնք գնդակահարած եւ ապա դիակները նետած են գետը:

Կիլիկիոյ հայութեան դէմ պատահած կոտորածներուն անդրադառնալով` «Լա Սանթինէլ» անգամ մը եւս կը հաս­­տատէ արդէն Յուլիսի կիսուն հաղորդած տեղեկու­թիւ­նը, ո­րուն համա­ձայն 40.000 հայեր սպաննուած են, բնակ­չու­թիւնը ունեցուածքէ կողոպտուած եւ բոկոտն աք­սորուած է դէպի անապատ` հոն անջրդի եւ սովամահ դառնալու հա­մար:

Սակայն հակառակ այս սահմռկեցուցիչ փաստերուն` «Լա Սանթինէլ» լիայոյս է, որ ի վերջոյ արդարութեան ժամը հնչած է եւ Հայաստան կը գտնուի իր ազատա­գրու­թեան ճամբուն վրայ: Վանի եւ շրջակայից հայութիւնը, բոլոր հայ յեղափոխական կուսակցութեանց զօրա­կցու­թեամբ ու ղեկավարութեամբ, զէնք բարձրացնելով` կրցած է ետ մղել իր կեղեքիչները եւ, հինգ դարերու ստոր­նա­ցու­ցիչ ստրկութենէ վերջ, հայոց դրօշը վերստին սկսած է ծա­ծանիլ Հայաստանի ամրոցին վրայ:

Բնականաբար, որքան գնահատելի է թերթին խրա­խու­սիչ լաւատեսութիւնը, դժբախտաբար, սակայն, կը գտնուի իրական ըլլալէ շատ հեռու: Թրքական կանո­նա­ւոր բանակներուն դէմ եւ անհաւասար մարտերու մէջ հե­տըզհետէ պիտի նահանջէր Վանի հայութիւնն ալ` ո­մանք են­թար­կուելով ցեղասպանուող իրենց եղբայր­ներու եւ քոյրերու ճակատագրին, իսկ ուրիշներ իրենց ծննդա­վայ­րէն հեռանալով` դժուարին պայմաններու մէջ ապաստա­նա­րան պիտի գտնէին Արե­ւելեան Հայաս­տանի սահ­ման­նե­րէն ներս:

 

«Լա  Սանթինէլ», թիւ  180, 6 Օգոստոս 1915

Ինքնաբերաբար այստեղ մեր միտքը կը խուժէ ան­լու­ծելի հարցումներու տարափ մը. եթէ չըլլային մեր պատ­մութեան մէջ Վասակ­նե­րը, արդեօ՞ք մեր ժո­ղո­վուր­դը պի­տի ունե­նար աւելի բա­րե­բաս­տիկ ճա­կատագիր մը: Ար­­դեօ՞ք մեր կեանքին փո­թոր­կա­յոյզ ընթացքը պի­տի առ­նէր նուազ դժխեմ ու ա­րիւնալի ուղ­­ղութիւն մը: Այս պարա­գա­յին, եթէ չըլ­­լար Արթիւր Եասեան վատ­անուն հայը, եւ ե­թէ եր­բեք թուրք ոստի­կա­նու­թեան չմատնէր ան Ե­րիտ­­­թուրք պարա­գլուխ­ները` ցե­ղաս­պան Թալէաթնե­րը եւ Էն­վէր­ները վերացնելու Կոս­տանցայի ժո­ղովին ծ­րա­գի­րը, ար­դեօ՞ք կարելի պիտի ըլլար 1914-ին կան­խար­գի­լել չարու­թեան ժահր ստինքէն հա­յու­թեան դէմ դիե­ցուած ո­ճի­րին իրակա­նա­ցումը: Հե­տեւաբար, պի­տի կարե­նա­յի՞նք պահ­­պա­նել մեր դա­րա­ւոր հայրե­նիքը` Ա­րեւմտեան Հայաս­տանն ու չքնաղ Կի­լիկիան:

Արհաւիրք Թուրքիոյ Մէջ. Քսան հայեր կախաղան հանուած են Կ.Պոլսոյ մէջ, հազարաւորներ ջարդուած Հայաստանի մէջ»։ «Լա Սանթինէլ», թիւ 180, 6 Օգոստոս 1915

Հարցադրումները կը մնան ենթադրութիւններու սահ­մանին մէջ, երազները կը փշրուին` բախելով կա­տարուած դառն իրականութեան ժայռին, բայց վառ յոյսը մեր չի՛ մա­րիր երբեք, արդարութեան համար պայ­քարը մեր մէջ պիտի չնահանջէ՛ երբեք, ու պահանջատի­րութիւնը պիտի՛ մնայ մնայուն առանց­քը հայու գոյերթին:

 

[1] Անհաւանական չէ կարծել, որ «Լա Սանթինէլ» թերթի խմբագրութիւնը թերեւս ստացած ըլլալու էր Զուրաբովի կողմէ ստորա­գրուած Հնչակեան Քսան Կա­խա­ղաններու վերաբերեալ յօդուածը: Սակայն զայն ֆրանսերէնի վերածելով ամբողջութեամբ տպե­լու փոխարէն՝ նախընտրած էր բաւարարուիլ ամ­փոփ հա­­ղորդելով կատարուած ոճիրին լուրը, միաժամանակ անոր կցելով հայ ժո­ղովուրդին դէմ թուրք բարբարոսներու իրագործած Եղեռնի եւ Վանի հերոսա­կան ինքնապաշտպանութեան լուրերը: Զուրաբո­վի նշուած յօդուածին հան­գա­մանօրէն պիտի անդրադառնանք յաջորդ էջերուն մէջ:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here