ՔՍԱՆ ԿԱԽԱՂԱՆՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁԸ ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՈՒ ԴԻՒԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԹՂԹԱԿՑՈՒԹԵԱՆՑ ՄԷՋ

0
221

ԴՈԿՏ. ԱԲԷԼ ՔՀՆՅ. ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

 Է. ՄԱՍ

                                              ՅՕԴՈՒԱԾԻՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆԸ

Լրագրական արուեստի փայլուն նմոյշ մըն է Արշակ Զու­րաբովի Հնչակեան Քսան Կախա­ղաններուն ձօնուած յօդուածը` Օսմ. Թուրքիոյ մէջ իշխող քաղաքական իրա­վի­ճակի խորաթա­փանց վերլուծումով: Կ.Պոլսոյ մէջ իրա­գործուած ոճիրը հեղինակը նախ կը վերագրէ սոցիալ-դե­մոկրատներու դէմ սանձազերծուած այն հալածանքին, որ սկիզբ կ’առնէր Ռուսիոյ մէջ ու կը տարածուէր` հասնելով մինչեւ Վոսփորի ափը: Արդարեւ, Պոլսոյ տխուր իրա­դար­ձութենէն ըն­դա­մէնը քանի մը ամիս առաջ, Ռուսիոյ մէջ դատապարտուած էին Դումայի անդամները[1]: Այնպէս կը թուի, թէ Պետական Բ. Դումայի 1907 թուականի արձա­կու­մէն վերջն ալ ցարական իշխանութիւնը հալածանքի ենթարկած էր Ռուսիոյ ընկերվարականները եւ Դումայի անդամ անոնց պատգամաւորները դատապարտած` տա­կա­ւին մինչեւ յօդուածի գրութեան 1915 թուա­կանը[2]: Այս իրադարձութեան զուգահեռ, համայն ուղղափառ (սիւն­նի) մահմետականներու խալիֆը[3] մինչեւ երկինք աղա­ղա­կող բարբարոսութիւն մը կը գործէր իր երկրի ընկեր­վարա­կաններուն դէմ: Թրքական կառավարութեան հրա­պարակած հաղորդագրութենէն կարելի չէ լրացուցիչ ման­­րամասնութիւններ քաղել ռազմական դատարանին կող­մէ Քսանները կախա­ղա­նի մահուան դատապարտելու վերա­բերեալ: Անոնց հասցէին ծանրակշիռ ամբաստանու­թիւնը կը հիմնուի նոյնքան անհիմն մեղադրանքներու վրայ, թէ անոնք «Փորձած են ստեղծել անկախ եւ ինքնավար Հա­յաստան մը»[4], եւ այս նպատակը իրագործելու համար ա­նոնք դիմած են եւրոպա­կան տէրութիւններու միջա­մտու­թեան` արտասահմանի մէջ հրապարակելով «Ըմբոստու­թեան կոչեր եւ գրութիւններ»[5]: Սուլթան Ապտիւլ Հա­միտ Բ.-ի վարչակարգին դէմ 1908-ի յեղա­շրջու­մը իրակա­­նա­ցընելու պայքարին մէջ հնչակեանները Երիտթուրքերուն հետ եղած են «նախ­կին դաշնակիցներ», որոնց դէմ ահա դաւաճանական վերաբերմունք կը ցուցաբերէ իշխանու­թեան տիրացած նոյն Երիտթուրքերու կառավարութիւնը:

 

  1. Հնչակեան Կուսակցութեան կազմաւորումը

Յօդուածը Հնչակեան Կուսակցութեան կազմաւոր­ման տարեթիւ կը նկատէ 1885 թուականը, որ վրիպակ մը ըլ­լա­լու է: Հնչակեան Կուսակցութեան կազմաւորման թուա­կան պէտք է ըն­դունիլ 1886-ի վերջին քառորդը, իսկ անոր ծրագրին վաւերացումով հիմնադրութեան տարեթիւ պէտք է ճանչնալ 1887-ի առաջին քառորդը, երբ խումբ մը կով­կասահայ երիտասարդ ուսանող­ներ` Աւետիս Նա­զար­բէկ­եան, Մարօ Վարդանեան-Նազարբէկեան, Ռուբէն Խան-Ա­զատ, Գաբ­րիէլ Կաֆեան, Քրիս­տափոր Օհանեան եւ Գէորգ Ղարաջեան Ժընեւի մէջ կը համա­խմբուին «յեղա­փոխական ընկերութիւն» անունին տակ: 1887-ի Նոյեմ­բերին, երբ Ժընեւի մէջ անոնք կը հրատարակեն իրենց «Հնչակ» պաշտօնա­թեր­թը, վերջինիս խօսուն անունին հետե­ւութեամբ կը կոչուին «Հնչակեաններ»: Աւելի ուշ շրջանին է, որ «յեղափոխական ընկերութիւն»-ը կ’որդե­գրէ «Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակ­եան Կուսա­կցու­թիւն» ա­նուանումը:

Սկզբնական շրջանին, այս «յեղափոխական ընկեր­ու­թեան» հիմնադիրները Ժընեւի մէջ սերտ կապեր ունենա­լով ռուս յեղափոխականներու հետ` կը գտնուին ա­նոնց նա­րոդնի­կա­կան գաղափարական ազդեցութեան ներքոյ, բայց ոչ շատ ուշ, գոնէ 1891-էն սկսեալ, անոնք միան­գա­մայն կը ձեւաւորուին իբրեւ զուտ մարքսիս­տա­կան-ժո­ղո­վրդավարական սկզբունք­նե­րու վրայ խարսխըուած կազ­մակերպութիւն մը:

 

  1. «Կայծ» թերթը եւ Գեղամ Վանիկեան

Արշակ Զուրաբով մեծ գնահատանքով կ’անդրա­դառ­նայ «Կայծ» թերթի մասին, որուն, ինչ­պէս վերը տեսանք, ինք թղթակցած էր երկարաշունչ նամակով մը: «Կայծ»-ը տեսական մարք­սիզմի քարոզչութեան ազդու այն պաշ­տօ­նաթերթն էր, որուն շուրջ հաւաքուած էին «Թուրքիոյ մարքսիստական ջամբարի կարկառուն ներկայացու­ցիչ­նե­րը»[6]:

Դեռ Ա. Աշխարհամարտի նախօրեակին, երբ Թուրքիա տակաւին ներգրաւուած չէր աշխար­հակործան պատե­րազ­մին մէջ ու երկիրը կը գտնուէր խաղաղ պայմաններու մէջ, Երիտթուր­քերը մահացու հարուած մը հասցուցին հնչակ­­եաններուն` անոնց դէմ մեկնարկելով հալա­ծանքի հսկայ ալիք մը Կ.Պոլսէն մինչեւ հայկական նահանգներու ամ­բողջ տարածքով: Ոստի­կանական բիրտ ուժերու կիրա­ռու­մով, հնչակեան ականաւոր գործիչներու ձերբակալու­թիւն­ներով ու տա­րատեսակ սպանութիւններով` փա­կուե­ցան կուսակցութեան շատ մը կեդրոն­ները, ակումբներն ու հրատարակչատուները: Կախաղանի մահուան դատա­պարտուած Քսան­ներուն մէջ կը գտնուէր նաեւ «Կայծ» թերթի երիտասարդ մտաւորական խմբագիր Գեղամ Վա­նիկեանը, որուն նկատմամբ անթաքոյց են հեղինակին ու­նեցած բարեկամական ջերմ զգա­ցումները: Այս առթիւ Ար­շակ Զուրաբով կը յայտնէ, թէ ինք նամակագրական կապ ունեցած է նահատակ մտաւո­րականին հետ, ուստի հաւաստի տեղեկութիւններ կը հաղորդէ անոր կեն­սա­գրու­թեան մասին. արդարեւ մեզի համար ցարդ անծանօթ տուեալներ, որոնք անտարակոյս կու գան հարստացնե­լու բիւրեղ գաղափարի, ազդու խօսքի եւ հոսուն գրչի տէր այս ընտիր անձնաւորութեան վե­րա­բերեալ մեր գիտե­լիք­ները:

 

  1. Հնչակեան Կուսակցութեան մարտավարութիւնը

Յօդուածը հանգամանօրէն կ’անդրադառնայ նաեւ հայ ժողովուրդը օսմ. բռնատիրութենէն ազատագրելու ուղ­ղութեամբ Հնչակեան Կուսակցութեան մարտավա­րու­թեան, որ գերազան­ցա­պէս կը հիմնուի համաժողո­վրդա­կան ապստամբութեան վրայ: Դառն փորձը բազմիցս ցոյց տուած էր, որ ո՛չ կարելի էր ապաւինիլ եւրոպական մեծ տէրութիւններու ամուլ խոստում­ներուն վրայ, ո՛չ ալ սին յոյսեր կապել ցարական Ռուսիոյ հետ, որ միայն կ’ուզէր յագուրդ տալ իր նուաճողական ձգտումներուն` ջանալով պոկել Հայաստանը եւ միացնել իր աշխարհակալ կայս­րու­թեան սահմաններուն:

 

  1. Երիտթուրքերու հետապնդած հայակործան քաղաքականութիւնը

Հնչակեան Կուսակցութեան հետապնդած համաժո­ղո­վըրդական ապստամբութեան իրա­կա­նա­ցումին առաջքն առ­նելու համար, Երիտթուրքերու կառավարութիւնը փոր­ձեց արեան մէջ խեղ­դել հայութեան ազատագրական շար­ժումը` նպատակին իբրեւ միջոց ծառայեցնելով Թուր­քիոյ մէջ մահմետականներու մոլեռանդութիւնը քրիստոնեայ հայ ազգաբնակչութեան դէմ:

Ռազմական դատարանին տուած մահավճիռը հնչակ­եան գործիչներուն դէմ` ամբողջապէս հիմնուած էր ամ­բաս­տանութիւններու վրայ: Ոճիրին բուն շարժառիթը Ե­րիտթուրքերու հետա­պնդած հայակործան քաղաքակա­նու­թիւնն էր` օսմ. բռնապետութեան հետզհետէ աւելի ակ­նե­րեւ դարձող քայքայումէն Հայաստանի անկախա­ցու­մին եւ հայ ժողովուրդի ազատագրութեան իրականա­ցու­մին արգելք հանդիսանալու նպատակով: Եւ այս մահա­հոտ ծրագրին մէջ Երիտ­թուրք բարբարոսներն ունեցան զօ­րեղ մեղսակից մը` յանձին Կայսերական Գերմանիոյ:

 

  1. Կայսերական Գերմանիոյ մեղսակցութիւնը` Ֆոն Տէր Կոլց, Լիման Ֆոն Սանտերզ Փաշաներ եւ Վանկենհայմ

Դեռ այդ ժամանակաշրջանին, այսինքն 1915 թուա­կա­նի Յունիսին, Հայոց Ցեղասպա­նու­թեան յաջորդող ան­միջական օրերուն, յօդուածի հեղինակին համար միան­գա­մայն պարզ է Կայ­սե­րական Գերմանիոյ մեղսա­կցու­թիւ­նը Երիտթուրքերու ձեռքով իրականացած մեծ ոճրա­գոր­ծու­թեան մէջ:

«Գաղտնիք չէ, – կը հաստատէ յօդուածագիրը,– որ ներկայիս Թուրքիան կը հանդիսանայ պատերազմող Գեր­մանիոյ նահանգներէն մէկը: Թէ՛ անոնց կառավա­րու­թիւ­նը եւ թէ՛ զօրքն ու նաւատորմը անմիջականօրէն կ’են­թարկուին գերմանական կեդրոնական շտապին: Ասկէ բա­ցի, զօրահրամանատար Ֆոն Տէր Կոլց Փաշան կը գտնուի Սուլթանի պալատին մէջ ու կրնայ իբրեւ ամբողջ Թուր­քիոյ փաստացի միապետը նկատուիլ: Ասկէ ինքնին կը հե­տեւի, որ Սուլ­թանի վճիռին հաստատումը ու Քսան Ըն­կերվարականներուն մահապատիժը, այս իրողու­թիւն­նե­րուն տակ, չէր կրնար իրագործուիլ առանց գերմանական հրամանատարութեան կամ­քին եւ համա­ձայնութեան»[7]:

Զօրահրամանատար Վիլհելմ Լէոփոլտ Գոլմար Տիար Ֆոն Տէր Կոլց փաշա, 1843-1916

Արդարեւ, Կայսերական Գերմանիոյ այս տաղան­դա­ւոր զինուորականը, բուն ինքնութեամբ` Վիլհելմ Լէո­փոլտ Գոլմար Տիար Ֆոն Տէր Կոլց[8], ծանօթ նաեւ համա­ռօտ` Կոլց Փաշա[9] անունով, 1883-ին Թուրքիա կ’առա­քուի օսմ. բանակը վերակազմակերպելու եւ արդիա­կա­նա­ցընելու նպա­տակով: Կ.Պոլսոյ մէջ ան կը յաջողի շահիլ Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի վստահութիւնը` հա­մո­զե­լով զայն, որ թրքական սպայակոյտէն սպաներ Գերմանիա մեկնին եւ այդտեղ վերապատ­րաստուին գերմանական ռազ­մավարութեան բարձրագոյն գիտելիքներով: Բնա­կա­նաբար անի­մաստ պիտի ըլլար գերմանական ռազմա­վա­րութեան կիրարկումը օսմ. բանակին մէջ առանց գեր­մա­նական զինամթերքի, ուստի Ֆոն Տէր Կոլցի կը վերագրուի յաջողութիւնը երկու երկիր­ներուն միջեւ ռազմական այն պայմանաւորուածութեան, որուն համաձայն Թուրք­իա այ­սուհե­տեւ կը զինէ իր բանակը գերմանական այդ ժա­մանակուան համար ամենա­արդիական զէնքե­րով:

Գոլմար Ֆոն Տէր  Կոլց փաշա Կ. Պոլսոյ  մէջ՝ օսմ. Բանակը վերակազմակերպելու եւ արդիականացնելու առաքելութեամբ,1915 թ

Ֆոն Տէր Կոլց 1897-ին կը վերադառնայ Գերմանիա, բայց 1908-ին, Երիտթուրքերու, այս­պէս յորջորջուած, յե­ղաշրջումէն ետք, նորէն Թուրքիա կը վերադառնայ եւ կը ստանձնէ օսմ. բանակի բարձրագոյն հրամանատարու­թեան պաշտօնը: Հանգստեան կը կոչուի 1913-ին ու վերստին  կը մեկնի Գերմանիա: Ա. Համաշխարհային Պատերազմի բռնկման ընթացքին, իր յա­ռաջացած տարիքին բերումով, գերմանական իշխանութիւնները իրեն չեն վստահիր եւ­րո­պա­կան հողամասին վրայ գերմանական ռազմա­ճա­կատ­­ներէն մէկուն կամ միւսին ղեկավարու­թիւնը, սակայն ըն­դառաջելով Թուրքիոյ մէջ Գերմանիոյ դեսպան Վան­կեն­հայմի խորհուրդին`[10] Սուլթանին մօտ ռազմական խոր­հրդատուի պաշտօնով ան վերստին կ’առաքուի Թուր­քիա, ուր իր պատուիրակութեան հետ կը ժամանէ 12 Դեկ­տեմբեր 1914-ին: 1915 թուականի վերջը, երբ Օթթօ Վիք­թոր Քարլ Լիման Ֆոն Սանտերզ[11] օսմ. Ե. բանակի հրա­մա­նատարութիւնը կը ստանձնէ,  Ֆոն Տէր Կոլցին կը փո­խանցէ Կ.Պոլսոյ մէջ օսմ. Ա. բանակի ընդհանուր հրամա­նատարութիւնը: 1915-ի Հոկտեմբեր ամիսէն սկսեալ, Ֆոն Տէր Կոլց կը դառնայ օսմ. Զ. բանակի հրամանատար` թուրք-գերմանական ռազմական սերտ համագոր­ծա­կցու­թիւնը Թուրքիոյ եւ Իրանի ճակատներուն վրայ համա­դրե­լու առաքելութեամբ: Այս ժամանակահատուածին մէջ, 1915 թուականի Ապրիլի սկիզբէն մինչեւ Յունիսի վերջը, երբ հայութեան Մեծ Եղեռնը աննա­խադէպ ցեղա­սպա­նութեան մը ամբողջ տարողութեամբ իր գագաթնակէտին հասաւ, իրագոր­ծուե­ցաւ թէպէտ ձեռքերովը Երիտ­թուր­քերուն, բայց գիտութեամբն ու անհերքելի մասնակցու­թեամբը Կայսերական Գերմանիոյ, յանձինս իր հեղի­նա­կա­ւոր ներկայացուցիչներուն` զօրա­հրա­մա­նատար Վիլ­հելմ Լէոփոլտ Գոլմար Տիար Ֆոն Տէր Կոլցի, նոյնպէս զօ­րահրամանատար Օթթօ Վիքթոր Քարլ Լիման Ֆոն Սան­տերզի, դեսպան Վանկենհայմի եւ վերջիններուս ոգի ի բռին համադրող, ծրագրաւորող, կազմակերպող եւ առաջ­նորդող անձնակազմի պատասխա­նա­տւու­թեամբ[12]:

Վիլհելմ Բ. ծաղկեպսակ կը զետեղէ զօրահրամանատար  Գոլմար Ֆոն Տէր Կոլց փաշայի գերեզմանին, Կ.Պոլիս, 1917 թ.: Լուսանկարին մէջ աջէն երրորդը՝ Իսմէթ փաշա: Ֆոն Տէր Կոլց կը մահանայ 19 Ապրիլ 1916-ին Պաղտատի մէջ, տիֆ  հիւանդութեամբ վարակուելու  հետեւանքով: Յունիս 1916-ին դագաղը կը տեղափոխուի Կ.Պոլիս եւ կը թաղուի գերմանական դեսպանատան ամառնային նստավայրի պարտէզին մէջ, դեսպան  Վանկենհայմի (մահացած՝ 25 Հոկտ. 1915) գերեզմանին քով:

 

  1. Ինտերնացիոնալի, Սոցիալ-Դեմոկրատիայի պատասխանատւութիւնը

Հնչակեան Քսան Կախաղաններու վերաբերեալ Ար­շակ Զուրաբով իր ցնցող յօդուածին վեր­ջաւորութեան կը քննադատէ նաեւ արտաքին հարուածներէ եւ ներքին պա­ռակտումներէ տկարացած Ինտերնացիոնալի անտար­բե­րութիւնը` ի տես Կ.Պոլսոյ մէջ հայ ընկերվարական­նե­րու դէմ իրագործուած ոճիրին: Հակառակ տրուած փաս­տին, ան կոչ կ’ուղղէ անոր, թէ «Պէտք չէ թուրք-գեր­մա­նական կառավարութեան յանցագործութեան առջեւ լուռ մնայ»[13]: Բողոքելու այս սեպուհ պարտականութիւնը սա­կայն կը վերաբերի Գերմանիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատիա­յին` ի վերջոյ «Ան պէտք չէ մոռնայ, որ իր կողմէ շնորհուած վարկերը կը ծառայեն ոչ միայն պատե­րազմող երկիր­նե­րուն մէջ Պրոլետարիատի ոչնչացումին, այլ նաեւ անոնք կը գործա­դրուին մեր Ինտերնացիոնալի անդամներուն մա­հապատիժի ենթարկման, եւ ֆէսով կամ առանց ֆէսի դա­հիճներու հաւաքագրման […] նպատակին»[14]: Այստեղ հեղինակը իր միտքը շատ յստակ կ’ար­տայայտէ` պա­խա­րակելով ֆէսաւոր թուրքերը, իսկ առանց ֆէսի իրենց գեր­մանացի դաշնա­կիցները` դահիճներու ոճրագործ դե­րին մէջ, ի տես կախաղանի մահուան դատապարտուած Հնչակեան Քսան յեղափոխական գործիչներու նահատա­կութեան:

Յօդուածը կ’աւարտի յեղափոխութեան հաւատարիմ Սո­ցիալ-Դեմոկրատներուն ուղղուած սրտաբուխ կոչով մը` բարձրացնելու համար իրենց բողոքի ձայնը կատա­րուած անարդարու­թեան դէմ. «Թող այս եղբայրական կոչը, – կը շարունակէ Արշակ Զուրաբով,– մեր թրքահպա­տակ ըն­կեր­ներուն իբրեւ խրախուսանք ծառայէ [յարատեւելու] ի­րենց դժուարին պայքարին մէջ հասարակական կեանքի հինցած ձեւերու ճնշող մնացորդացին դէմ»[15]:

Առկայ ուսումնասիրութեան մէջ մենք խիստ շահե­կան կը գտնենք թարգմանաբար ներկա­յացնելու Արշակ Զու­րա­բովի ստորագրած ամբողջական յօդուածը` իբրեւ պեր­ճախօս վկայու­թիւն­ներէն մին այն արձագանգին, որ շուրջ հարիւր տարի առաջ հնչած է մասնաւորաբար Զուի­ցերիոյ ընկերվարական մամուլին մէջ:

ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ

1- Հմմտ., BT, 7.08.1915 եւ VR, 13.08.1915.

2- Մասնաւոր ուշադրութիւն պէտք է ընծայել յօդուածին սկիզբը հաղորդուող իրադարձութեան վրայ, որ միաժամանակ կը ներկայացնէ ժամանակագրական տուեալ մը. «Հազիւ քանի մը ամիս անցաւ մեր Դումայի անդամներուն դատապարտութենէն»: Նիկողայոս Բ. Ցարին կողմէ Պետական Բ. Դումայի արձակումէն վերջ, Գ. եւ յաջորդող Դ. Դուման Ռուսիոյ մէջ գործած է մինչեւ 1917 թուականը:

3- «Համայն Սիւննի Մահմետականներու Խալիֆ»՝ տիտղոսներէն մին էր օսմանեան սուլթաններուն:

4- Հմմտ., BT, 7.08.1915 եւ VR, 13.08.1915.

5-Նոյնը:

6- Նոյնը:

7- Նոյնը:

8- Wilhelm Leopold Colmar Freiherr von der Goltz, իր կենսագրութեան մասին տե՛ս` Carl Alexander Krethlow, «Generalfeldmarschall Colmar Freiherr von der Goltz Pascha», Padeborn, 2012: Տե՛ս նաեւ համացանցային հետեւեալ հասցէները.

http://de.wikipedia.org/wiki/Colmar_von_der_Goltz

http://www.eslam.de/begriffe/g/goltz_colmar_von_der.htm

Wilhelm Leopold Colmar Freiherr von der Goltz-ի մասին տե՛ս նաեւ` Wolfgang Gust (Hg.), «Der Volkermord an den Armeniern 1915/16, Dokumente aus dem politischen Archiv des deutschen Auswartigen Amts», 2005, S. 87, 91, 95, 346f, 361f, 496, 594.

9- Օսմ. բանակին եւ ընդհանրապէս Թուրքիոյ մատուցած բացառիկ ծառայութիւններուն համար, գերմանացի բարձրաստիճան որոշ զինուորականներու հաւանաբար Սուլթանին կողմէ շնորհուած է «Փաշա» տիտղոսը:

10- Hans Freiherr von Wangenheim-ի մասին տե՛ս` Wolfgang Gust (Hg.), անդ, էջ 27, 52ff., 58, 74, 76ff., 79f., 90, 101, 105, 113ff., 137, 139, 149, 155, 185ff.

11- Otto Viktor Karl Liman von Sanders, Կայսերական Գերմանիոյ այս բարձրաստիճան զօրահրամանատարին նոյնպէս տրուած է «Փաշա» տիտղոսը, հետեւաբար ան նմանապէս ծանօթ եղած է կրճատուած Լիման Փաշա անունով: Լիման Ֆոն Սանտերզի մասին տես նաեւ համացանցային հետեւեալ հասցէները.

http://de.wikipedia. org/wiki/Otto_Liman_von_Sanders

http://www.deutsche-biographie.de/sfz51440.html

http://de.wikipedia. org/ wiki/Liman-von-Sanders-Krise

12- Հայոց Ցեղասպանութեան հարցին մէջ նաեւ Կայսերական Գերմանիոյ պատասխանատւութեան վերաբերեալ տե՛ս` Johannes Lepsius, Armenien und Europa. Eine Anklage-Schrift wider die christlichen Grobmachte und ein Aufruf an das christliche Deutschland. Berlin-Westend 1896; Bericht uber die Lage des armenischen Volkes in der Turkei 1916; Deutschland und Armenien 1914–1918: Sammlung diplomatischer Aktenstucke. Potsdam 1919; Der Todesgang des armenischen Volkes: Bericht uber das Schicksal des armenischen Volkes in der Turkei wahrend des Weltkrieges. Potsdam 1919; Wolfgang Gust (Hrsg.), Der Volkermord an den Armeniern 1915/16, Dokumente aus dem Politischen Archiv des deutschen Auswartigen Amts, Springe, 2005.

13- Հմմտ., BT, 7.08.1915 եւ VR, 13.08.1915.

14- Նոյնը:

15-Նոյնը:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here