Կիրակնօրեայ ընթերցումներ(4)

0
306

Տոքթ. Արմենակ Եղիայեան

Վերջերս կը կարդայի Ե. դարու մատենագիր Ղազար Փարպեցիի պատմութեան գիրքը, ուր հանդիպեցայ մաշել բայի ներգործական կիրարկութեան: Ակնարկելով այն օրերուն, ուր  տակաւին գիր չունէինք,  եւ մեր երիտասարդները Եդեսիա ու Աթէնք, իսկ երբեմն ալ Աղեքսանդրիա ու Հռոմ կ’երթային ուսանելու՝ յանձն առնելով տաժանագին ճամբորդութիւններ, այլեւ նիւթական  մեծ  դժուարութիւններ,  Փարպեցի կարեկցանքով  կը գրէ.  «Բազում թոշակօք եւ հեռագնաց  ճանապարհօք եւ բազմաժամանակեայ դեգերմամբ մաշէին զաւուրս իւրեանց»,− այսինքն, բառացի թարգմանութեամբ՝  «մեծ թոշակով, հեռագնաց ճանապարհորդութեամբ եւ երկարատեւ դեգերումով կը մաշեցնէին իրենց օրերը», ուր    մաշել պարզ ներգործական              բային փոխարէն դրինք մաշեցնել  ածանցաւոր անցողական (պատճառական) բայը, քանի մեր արդի լեզուին մէջ ունինք միայն մաշիլ չէզոք բայը, որուն անցողականը կու տայ մաշեցնել:   Իսկ մաշել չունինք:

Տրուած ըլլալով, որ ինծի ծանօթ  միւս մատենագիրներուն քով մաշել ներգործականին չէի հանդիպած, մտածեցի մէյ մը դիմել  «Նոր հայկազեան»-ին: Եւ ահա այստեղ գտայ տեղեկութեանց անսպառ գանձ մը.

«Մաշել− հաշել, վատնել, տկարացուցանել, հնացուցանել, եղծանել, լուծանել, հալել, ծախել, ուտել, հիւծել,− աշըթմագ, աշընտըրմագ»:

Ուրեմն տասը հայերէն հոմանիշ, տա՛սն ալ ծանօթ ներգործական բայեր, երկու հատ ալ թրքերէն հոմանիշ՝ նմանապէս ներգործական: Չհաշուած տակաւին յունարէն ու լատներէն հոմանիշները, որ զանց կ’ընեմ:

Ապա կու գան մատենագրական բազմատասնեակ  օրինակներ.

— Զսեամն դրան նորա մաշեսցէ ոտն քո:

(Քու ոտքդ պիտի  մաշեցնէ  անոր դռան սեմերը)

—Հուր վառեցաւ ի ժողովս դոցա, եւ բոց մաշեաց  զմեղաւորս:

(Կրակ  ինկաւ անոնց խումբին մէջ, եւ բոցը մաշեցուց մեղաւորները)

—Նախանձ քո մաշեաց զիս:

(Քու նախանձդ մաշեցուց զիս)

—Եւ ամօթ մաշեաց  զվաստակն հարցն մերոց:

(Եւ ամօթը մաշեցուց մեր հայրերուն վաստակը)

—Էջ հուր յերկնից  եւ մաշեաց զփայտն:

(Երկինքէն  կրակ իջաւ եւ մաշեցուց փայտը»:

*   *   *

Յատկանշական է, որ արեւելահայերէնը ունի՛ մաշել ներգործական բայը (չէզոքը՝ մաշուել է. ունի նաեւ մաշեցնել անցողականը):

Օրինակներս կ’առնեմ Մալխասեանէն.

—Երկու քարը քսի՛ր իրար, տե՛ս որը որին կը մաշէ[1]:

—Դանակի բերանը մաշեցիր:

—Կրակը մաշում է փայտը:

—Մաշուի քո սիրտը, մաշեցիր հոգիս:

—Այդ տղան իմ սիրտս մաշել է:

Իսկ գալով արեւմտահայերէնին՝  Գայայեան կ’ընդունի ներգործականը՝ իբրեւ հինցնել, սպառել, հիւծել, ուտել, հատցնել՝ բոլորն ալ առնուած գրաբարէն:  Իրեն կրնկակոխ կը հետեւին ու գրեթէ կը կրկնեն զինք Ճիզմեճեան, Տէր Խաչատուրեան   եւ Կռանեան, սակայն ասոնք բառարանագրական կարկտաններ են միայն, մեքենական կրկնութիւններ՝  իւրաքանչիւրը իր նախորդէն, առանց որեւէ բնագրային  օրինակի:

Արեւմտահայերէնը մաշել ներգործականը չունի:

Բոլորին մէջ ամենապարկեշտը Գնել արք. Ճերեճեանն է, որ «Հայոց լեզուի նոր բառարան»-ի Բ. հրատարակութեան մէջ, 1992-ին, ջնջած է զայն եւ կ’ընդունի միայն մաշիլ չէզոքը եւ մաշեցնել անցողականը.  այս վերջինը   անշուշտ ներգործականի փոխարէն կը կիրարկենք մենք: Ուրեմն մաշել՝ չկա՛յ այստեղ:

Եւ իրօք ալ մենք չենք ունեցած զայն. եթէ մէկը յաջողի  կիրարկութեան օրինակ մը բերել, անշուշտ  այս յօդուածին մէջ  պարտիմ մուծել  անհրաժեշտ ճշդումը:

Ուրեմն՝

—Գրաբար՝ մաշիլ, մաշել, մաշեցուցանել

—Արեւելահայերէն՝ մաշուել, մաշել, մաշեցնել

—Արեւմտահայերէն՝ մաշիլ, մաշեցնել

*   *   *

Այս պարագային եւս հարց է, թէ ինչո՛ւ այս այսպէս է:

Մաշիլ-մաշել շատ սովորական ու մանաւանդ ընթացիկ բայ մըն է ի վաղուց անտի: Մի՛այն Աստուածաշունչը  ունի  54 գործածութիւն, մօտաւորապէս այդքան մը կամ քիչ մը պակաս   «Նոր հայկազեան»-ը օրինակ կը բերէ:  Արդ, այսպիսի կենսունակ բառ մը ինչո՞ւ արեւելահայերէնի մէջ պիտի ապրէր ու չքանար արեւմտահայերէնէն:

Չեմ գիտեր, միայն այն գիտեմ, որ ահա  քանիերորդ բառն է այս, որ արեւելահայերէնը ունի, իսկ արեւմտահայերէնը չունի: Վերջերս ակնարկեցի մտիկ ընել բայի դիտել, նայիլ  նշանակութեան, որ իր կարգին  կ’ապրի արեւելահայերէնի մէջ, գոյութիւն ունեցած է Միջին հայերէնի մէջ եւս, եւ մասնաւորաբար  Արեւմտահայաստանի մէջ,  ուրկէ օրինակներ բերած էի մօտիկ անցեալին Կոստանդին Երզնկացիէն եւ Նահապետ Քուչակէն, առաջինը՝ երզնկացի, երկրորդը՝ վանեցի,− բայց ահա արդի արեւմտահայերէնէն կը պակսի ան: Ինչո՞ւ:

Տակաւին կը մտածեմ հէնց բառի  մասին. ծագումով միջնաշխարհիկ բառ մըն էր այս՝ ռամկօրէնի հայնց-ին վրայ հիմնուած, որ յատուկ էր ընդհանուր հայերէնին. փաստօրէն  Առանձար, Արամ Հայկազ, Արմէն Գարո  (ասոնք յիշածներս են) ազատօրէն կիրարկած են հէնց-ը, իսկ  եթէ  մեզմէ մէկնումէկը համարձակի օգտագործել զայն, ապա արեւմտահայերէնագէտները դուռդ կը ծեծեն, թէ  ի՞նչ կ’ընես: Հապա՞…

Իմ կարծիքովս՝ նման պակասներու    պատճառը այն է, որ արեւմտահայերէնը  հայրենի հողէն ու ջուրէն կտրուած, միջնաշխարհիկ բարբառէ  խզուած, որոշ չափով՝ ջերմոցային  պայմաններու մէջ  ձեւաւորուեցաւ:

[email protected]

[1]  Արդի արեւելահայը պիտի ըսէր՝ կը մաշի, ճիշդ ինչպէս կ’ըսէ՝ կը սիրի, կը կոտրի, կը հալածի

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here