«ՆՈՐ ՅԱՌԱՋ»Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ԻՆԱԼՔՕ-Ի ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՈՒՍՄԱՆՑ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒ, ԼԵԶՈՒԱԲԱՆ ԱՆԱՀԻՏ ՏՕՆԱՊԵՏԵԱՆԻ ՀԵՏ

0
33

Վարեց՝ ԺԻՐԱՅՐ ՉՕԼԱՔԵԱՆ

ԺԻՐԱՅՐ ՉՕԼԱՔԵԱՆ.- Արեւմտահայերէնը ունեցաւ իր յատուկ կարգանիշը՝ «Վիքիմետիա Հայաստան» գիտակրթական կազմակերպութեան, «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան եւ Փարիզի Արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու ազգային հիմնարկի (ԻՆԱԼՔՕ) Հայագիտական ամպիոնի տարած ջանքերուն շնորհիւ: Արեւմտահայերէնի համար նախատեսուած «ISO» կարգանիշը ի՞նչ նպատակի կը ծառայէ:

ԱՆԱՀԻՏ ՏՕՆԱՊԵՏԵԱՆ.- Միշտ ալ յառաջացած է այն հարցումը, թէ արդեօք արեւելահայերէնի կողքին պէ՞տք է արեւմտահայերէնն ալ նկատի ունենալ իբրեւ մեր լեզուի պաշտօնական տարբերակը, թէ՝ ո՛չ: Լաւ կը յիշեմ, որ երբ Ֆրանսայի մշակոյթի նախարարութիւնը հաստատած էր Ֆրանսայի լեզուներու ցանկը՝ ներառեալ արեւմտահայերէնը, ես գրաւոր դիմած էի զանազան պաշտօնական անձերու, որպէսզի պաշտպանեն նշեալ ցանկագրումը: Այն ատեն ալ հարց ծագած էր եւ մարդիկ կ՛ըսէին, թէ «մեր լեզուն մէ՛կ է եւ կարիք չկայ արեւմտահայերէն տարբերակի ճանաչումին»: Բայց ի վերջոյ համոզուեցան, որ Ֆրանսայի մէջ արեւմտահայերէնի պաշտօնական կարգավիճակը կրնայ օգտակար ըլլալ: Վերադառնալով ձեր հարցումին, պէտք է ըսել, թէ նախքան «ISO»ի ստեղծումը, համացանցի վրայ միա՛յն արեւելահայերէնի համար կարգանիշ գոյութիւն ունէր, իսկ այդ կարգադրութեան պատասխանատուն Հայաստանի պետական յատուկ կոմիտէն է, որուն տեսակէտները հաշուի կ՛առնուին: Այս նոր կարգանիշը ունենալու կարիքը ծագեցաւ, երբ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութիւնը որոշեց արեւմտահայերէնով «Վիքիփետիա»ի յատուկ բաժանմունք մը բանալ, իսկ ասիկա արդէն հաստատութեան հնգամեայ ծրագիրին մաս կը կազմէր՝ իբրեւ արեւմտահայերէնի զարգացման նպաստող աշխատանք մը, որպէսզի անիկա համացանցի վրայ զգալի ներկայութիւն մը ըլլայ եւ երիտասարդները անդրադառնան, որ արեւմտահայերէնը կենդանի լեզու մըն է: Ինչպէս տեղեակ էք, այս հեռանկարով է, որ «Կիւլպէնկեան»ը կազմակերպեց «Վիքի-ճամբար»ները (Լիբանան, Փորթուկալ, Ֆրանսա):

Նախքան այս կարգանիշը, արեւմըտահայերէն եւ արեւելահայերէն բոլոր յօդուածները նոյն բաժանմունքին մէջ կ՛իյնային: Ուրեմն ա՛յս նպատակով է, որ մենք դիմեցինք «Վիքիմետիա»ին, որպէսզի անոր միջամտութեամբ արեւմտահայերէնը առանձին գլուխով ընդունուի ծրագիրին մէջ: Տարիներ առաջ այս ուղղութեամբ Ժորժ-Ակսել Չալոյեան անունով երիտասարդ մը նման փորձ մը ըրած էր, բայց չէր ընդունուած: Պատճառաբանած էին, թէ երկու տարբերակներու միջեւ մեծ տարբերութիւններ չկան: Այդ փորձառական աշխատանքը օգտակար եղաւ եւ մենք թղթածրար մը պատրաստեցինք՝ ընդգծելով երկու «լեզու»ներու քերականական, լեզուաբանական եւ ընկերալեզուաբանական տարբերութիւնները: Եւ այս անգամ մեր խմբային աշխատանքը արդիւնաբեր եղաւ եւ ընդունուեցաւ: Տեղեկացնեմ, թէ «ISO»ն ունի լեզուներու ենթատարբերակներ, որոնք ճանչցուած են եւ կարգանիշ ունին: Անոնք շատ օգտակար են եւ այդ հովանոցին տակ բաւական աշխատանք կարելի է տանիլ:

 

ԺԻՐԱՅՐ ՉՕԼԱՔԵԱՆ.- Ձեր բացատրութիւններէն այնպէս կ՛երեւի որ այս կարգանիշը կրնայ ծառայել համացանցի վրայ արեւմտահայերէն լեզուի գործածութեան համար օժանդակ ծրագիրներ մշակելու աշխատանքին, ինչպէս՝ թարգմանիչ, սրբագրիչ, փոխադրիչ՝ արեւելահայերէնէ արեւմտահայերէնի, սովետական ուղղագրութենէ դասականի պատշաճեցում, ձայնային ճանաչում եւ մեքենական արտագրութիւն…։

ԱՆԱՀԻՏ ՏՕՆԱՊԵՏԵԱՆ.- Այո՛, արդէն այդպէս էր: Google-ի մէջ որոնելու ատեն, երբ ըսենք թէ ուղղագրական սխալ մը թոյլ կու տաս, որ կապուած ըլլայ արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի հնչիւնաբանական տարբերութիւններուն, կարգանիշը ինքնաբերաբար արդէն կը սրբագրէ ատիկա:

Պէտք է ըսել, որ «ISO»ն կը ցանկագրէ եւ տարբեր համացանցային գործողութիւնները կը դիւրացնէ: Ինչ կը վերաբերի թարգմանութիւններուն, ատիկա բաւական բարդ հարց մըն է՝ մա՛նաւանդ ինքնաշխատ թարգմանիչներուն քով: Կարելի է երկու կարգով աշխատիլ. առաջինը պէտք է ջանալ, որ սխալներ թոյլ չտրուին եւ այս պարագային ալ բաւական բացեր պիտի մնան, իսկ երկրորդը մաթեմաթիկոսի աշխատանքն է, որ մի՛այն պիտի հիմնուի վիճակագրական յաճախականութիւններուն վրայ: Անիկա կրնայ բաւարարուիլ ըսենք 70-80 առ հարիւր արդիւնքով, իսկ մնացեալն ալ հետզհետէ կը բարելաւուի: Օրինակ՝ եթէ համացանցի վրայ թրքերէնի ինքնաշխատ թարգմանութիւնները նկատի առնենք, կը տեսնենք, որ շատ գէշ թարգմանուած են, նոյնիսկ բառերու շարադասութեան հարցը չեն կրցած լուծել եւ երբեմն ուղղակի անհասկնալի են: Միւս կողմէ, անգլերէնի եւ ֆրանսերէնի թարգմանութիւնները բաւական գոհացուցիչ են, որովհետեւ հոն բնագիրներուն զուզահեռ գոյութիւն ունին հսկայական corpus-ներ, շտեմարաններ, որոնք արդէն թարգմանուած են մարդուժով: Ըսեմ, թէ Եւրոպական Միութեան բոլոր օրէնքները, պաշտօնական բնագիրները արդէն 27 լեզուներով թարգմանուած են, որովհետեւ մասնագէտները բառարաններու օգնութեամբ գտած են բառերու համապատասխան տարբերակները, որոնց ինքնաբերաբար կը հետեւի շարահիւսութիւնը:

Հայերէնի եւ առաւելաբար արեւմտահայերէնի համար մեր խնդիրը այն է, որ զուգահեռ թարգմանուած բնագիրներ չունինք, իսկ եղածն ալ շատ քիչ է: Գիտէք, պէտք է հազարաւոր բառեր գտնուին, պէտք է ստուգել, թէ ո՛ր բառը ի՛նչ բառակապակցութիւններու մէջ կը գործածուի եւ ըստ այնմ ընտրել համապատասխան տարբերակը: «ISO»ի պարագային կարելի է սա օրինակը բերել. մենք գրադարանի յարկերը շինած ենք, բայց հիմա հարցը այն է, որ այդ յարկերը պիտի կարենա՞նք գիրքերով լեցնել, թէ՝ ոչ: Այսինքն «ISO»ն այս բոլոր գործիքները տեղադրելու կը ծառայէ, որպէսզի փնտռողը զանոնք գտնէ, սակայն հարկաւոր է բովանդակութիւն եւ նիւթ հայթայթել, որպէսզի գործածուի ծրագիրը:

 

ԺԻՐԱՅՐ ՉՕԼԱՔԵԱՆ.- Այս աշխատանքին մէջ ի՞նչ դերակատարութիւն ունի «Վիքիմետիա»ն:

ԱՆԱՀԻՏ ՏՕՆԱՊԵՏԵԱՆ.- «Վիքիմետիա»ն ընդհանուր ծրագիր մըն է, որուն մէջ կը մտնեն տարբեր գործիքներ: Անիկա նաեւ «Վիքիփետիա»ն ստեղծողն է, որ «Վիքիմետիա»ի ամէնէն երեւելի ծրագիրն է:

 

ԺԻՐԱՅՐ ՉՕԼԱՔԵԱՆ.- Քիչ առաջ նշեցիք, թէ Հայաստանի պետական յատուկ կոմիտէի համաձայնութիւնը անհրաժեշտ էր՝ արեւմտահայերէնի տարբերակը ստեղծելու համար: Դիւրին համաձայնեցա՞ն, դժուարութիւն չունեցա՞ք:

ԱՆԱՀԻՏ ՏՕՆԱՊԵՏԵԱՆ.- Այո՛, համաձայն գտնուեցան եւ այս հարցին մէջ Սուզաննա Մկրտ-չեանի միջամտութիւնը կարեւոր դեր կատարեց: Ան Հայաստանի մէջ «Վիքիփետիա»ի բոլոր միջոցառումները կը կազմակերպէ եւ առաջինն է, որ երկրին մէջ «Վիքի-ճամբար»ի գաղափարը յղացած է: Ս. Մկրտչեան գիւղական շրջաններու նոր սերունդին կը սորվեցնէ «Վիքիփետիա»ի ծառայութիւններէն օգտուելու ձեւերը, սրբագրելը, «Վիքիփետիա»ի համար յօդուածներ գրելու եղանակները:

Անշուշտ պէտք չէ մոռնալ, որ «Կիւլպէնկեան» հիմնարկութիւնն է, որ իր կազմակերպած արեւմտահայերէնի զարգացման համար երիտասարդներու «Վիքի-ճամբար»ներով «ISO» ծրագիրին հիմնաքարը դրած է:

 

ԺԻՐԱՅՐ ՉՕԼԱՔԵԱՆ.- Այս ծրագիրին մասնակցած է նաեւ ԻՆԱԼՔՕն, յանձին ձեր աշխատասիրութեան: Գործի ո՞ր բաժինը յանձն առած էիք:

ԱՆԱՀԻՏ ՏՕՆԱՊԵՏԵԱՆ.- Լեզուաբանական հարցերու երաշխաւորը ես էի եւ բաւական ուսումնասիրելէ ետք տրամադրութեանս տակ դրուած ձեռագիր աղբիւրները, պատրաստեցի համապատասխան թղթածրարը: Բայց տակաւին երկար ճամբայ ունինք այս աշխատանքը կատարելագործելու համար:

Հոս առիթէն օգտուելով կ՛ուզեմ անգամ մըն ալ մատնանշել «ISO»ի յաջողութիւնը ապահովող «Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան հիմնական դեր

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here